Khandaih khuaa Kristianna a luh tan laia thil thleng thenkhat

Thu hma

He tih hun lai boruak leh an dinhmun, eng ang khua nge an nih hriat nan, an chanchin tawi sawi hmasa ta ila.

Khankhaih (Phullen) khua hi Vanphunga Sailo khua niin 1901-a din a ni a, a hun laia Mizo khaw lian ber zinga chhal a ni.

Bawrhsap leh Mizo lalten remna sauitan an neih hnu pawhin Vanphunga hian, a khua leh tuiten Vai sipai puak phurh leh chhiah an chawi a rem ti lo.  British sawrkar-in a man a, Aijal (Aizawl) Lunginah an khung phah.

Kum 1903-ah Khandaihah hian Mizoram thingtlanga Sikul nghet hmasa ber an din a, chu chu Khandaiha Krisitan awm tanna leh tuna Phullen Kohhran lo indin tanna a ni.

Puma zai lar lai khan, Lalzika’n Sial nen ropui takin Puma zai chu a ai a,“Ka u Vanphung, Thangkam lo zin rawh, Puma. Sial ren lo tlangchawi a lam e, va en rawh.”  tiin  Vanphunga chu a sawm a. Mahse, Vanphunga chuan, “Sial ren lo nge in duh tlang ren lo, Puma; Tlang ren lo vangkhua a zau zel ang”  tiin Sial aiin a ram zau tak leh la zau zel tur chu a hlu zawk tiin hla hmangin a lo chhang let a ni. 

Vanphunga nupui Lalkaichhungi tual leng lo lutuk leh an khaw hausakna chu Puma zai bawkin hetiang hian an sawi, “Lalkaichhungi tualah a leng lo, Puma; Tangkarothangpui a leng zawk e” tiin.

Vanphunga khua hi Zosaphluia te, Zosapthara te, Bawrhsap te, Kristian hmasa  pawhin an tlawh a ni. Khandaiha Kristian tihduhdah hi kum 1903 atanga 1911 inkara thleng a ni a, 1906 -1907 hi a hluar zual lai a ni awm e.

KHANDAIH KHUAA KRISTIAN TE TAWRHNA LANGSAR THENKHATTE

1. Biak In anga hman Khandaih sikul chu khaw daiah sawn a ni:

Kum 1903-a din, Aizawl tih lova sikul nghet hmasa ber Khandaih sikul, Biak In anga an hman thin chu, Lal leh upa ten Kristiante an ngaimawh avangin kum 1904 khan khaw dai Pengthuamthum bulah a sawn tir a, a hmaa zirlai mi 116 zet tling thin kha 1904 May thlaah chuan mi 21 chauh an ni ta a.

Zosaphluian Khandaih lal Vanphunga chu Hla Bu a thawn a, Vanphunga chu a lawm hle a, Sikul pawh September 13, 1904 ah a hmun ngaiah sawn let leh ta a.

2. Khandaih hripui kha Kristian-te avanga lo thlengah an puh.

Kum  1905 October thlaa Khandaih khaw pa Rochhunga thih atanga intan Khandaih hripui an tih mai kha, khawtlang mipuite chuan Kristian te avanga lo thlengah an puh a. Kristian ten Mawmrang tlang huai lal Sahmula an tih thinrim avangin hri chu lo thlengah an ngai a, Kristian-te chu an haw thar hle.

Bawrhsap tirh Babu (Compounder) in hripui leng inenkawl dan tur a sawite chu Kristian ten khaw mipuite tihhlum an tumna angah an ngaihsak a, hripui tihbaiawm tak karah Kristian-te hian dem an hlawh a ni.

3. Sangha tlangvuaknaah Kristian te a hrana awm tir an rel.

Khandaih khawtlangin Tuivai luia Sangha tlangvuak an neih laiin, April ni 8, 1906 chu Pathianni a nih avangin Kristiante chuan an serh a, Sangha man pawh ngaihsak lovin Tuivai kamah an zai a, an lam a. Chu chu Kristian lote chuan an ngaimawh hle a, “Pathianni in Sangha ka dap thei lo te an ti vel a, Kristian ho hian a hranin ‘Bawng’ siam se, an chan tur anmahniin dap ve rawh se,’ an ti a. Mahse, chu em chu thleng lovin an vaiin an insem rual leh ta a.

4. Lal leh Upaten mahni chhungte theuh Kristian bansan turin an ti:

Kum 1906 April ni 8-ah Thlarau thianghlim harhna Khandaih khuaah a lo thleng a. Pathianthu awih an pung ta hluai mai a. Pathian thu awih ten Chawlhni serh a, hna an thawk lo chu Lal leh upate chuan an ngaithiam lo hle a, Kristiante chu tam hmahruai, an khawtlang nun tichhe vek tu turah an ngai a, Kristiante chu tihrem an tum ta a.

5. Khaw hmun sawnnaah Kristian-te tel ve an rem ti lo:

Hri avang khan an khua chu sawn an duh a, 1906 Pawl tlakah Khandaih lalram chhung tho Kawnpuiah an awmna an sawn a, a kum lehah Changzawlah an insawn leh a. Hetah hian Kristian te an kai ve an rem ti lo a. Mahse, Zosap leh Bawrhsap te nawrna avangin Kristian te chu an kai ve an rem ti leh ta a.

6. Kristiante tirem tura an hmalak dan thenkhat:

Lal chuan a upate chu, an chhungte  zinga Isua lama tang/ Isua tantu (Kristian) an awm chuan, Zu inhonaah zu no an in pek kan thin kha lal upate chuan hrehawm an ti hle a, an fate chu Kristian an nihna bansan turin an thlem a, an vau a, kut hial an inthlak a. May 1906 vel atang chuan Tihduhdahna chu a hluar zual a. Khawnbawl upa fate chauh ni lo, Pathian thuawih tawhphawtte chu Kristianna bansan turin kawng hrang hrangin hma an la a ni.

7. Martar Chalbuanga

Tum khat chu Isua tantu (Kristian) zinga mi kut tuar pakhat chu, a thi ni a ngaiin daiah an kalsan a. Chalbuanga chuan a khawngaih hle a, a ruang hlawm tumin a kal a, mahse vanneih thlak takin a lo thi lo hlauh a. Chalbuanga chuan tui inturte pein a baiwhsawm a, inah a hruai haw ta a.

Chu chu Pathian thu awih lo ten an lo hriatin an thin a rim hle a, hun remchang an hmuh veleh Chalbuanga pawh chu kut an thlak ve ta a. Tuthlawh ha suih loh in an vua a, a hnung zang an vaw kak hial a. Chuvang chuan a hnu deuhah a thi ta a, Mizo Kristian martar hmasa ber a lo ni ta a ni.

8. Kristian tihduhdahna kawnga thawhhlawk Saithuama:

Khandaih khaw pa, Saithuama hi pasaltha huaisen Darkhuma fapa a ni. Darkhuma hi mual hran nei, lal ai pawha Bawih nei tam zawka sawi a ni. Chutiang pa ropui fapa Saithuama chu miten an zahin an hlau hle a. Amah Saithuama pawh chu a pa lian a, a chak bawk a, mi tha fa a lo ni bawk nen, Kristian tihrem an tumnaah pawh a phusa ber leh a thawhhlawk bera ngaih a ni a.

Tum khat chu, Kristian te hau tur leh ti duhdah tura a kal mek laiin, a rilru a inlam let thut a, Kristiante tih duhdah chu a dikin a hre ta tlat lo mai a, Isua lamah a tang ve ta a. Tichuan, Khandaih khuaa Kristian ten an thlamuanpui tak a ni zui ta zawk a. A hovin Biak in te an sa a, sikul tawmpui lovin a hrangin Biak in an nei thei ta a ni.

Saithuama nupui hi Sailo lal fanu a ni a, Kristian a nih tak avang hian a nupui pawh an chhuhsak leh hial nia sawi a ni.

9. Phullen (Khandaih) Kohhran Upa hmasa ber Upa Ralkaikima’n tihduhdahna a tawrh dan:

Vawi khat chu, Phullen Kohhran Upa hmasa ber Ralkaikima (Upa) nu Pi Saihnuaii chu chhuat laiah thu thluangin, a fapa Ralkaikima (Upa), tleirawl uaih tawh chu a nu bul chhuatah chuan a lo bawk vel mai mai a. A nu chuan Kaikima chu a malchung lukham tirin, a hrik a en sak a. Chutih lai tak chuan Kristian tihduhdahna kawnga a phusa ber leh an hlauh ber Saithuama chu an inah a lo lut hlawl mai a.

Kaikima te chu Kristian an ni si a, Saithuama chuan a rawn nghaisa dawn a nih an ring a, an hlau ru hle a. Saithuama chuan, “Saitual-ah kuli a kal tur a ni a, chuta kal tur chu i ni e. A kal ni tur chu Pathianni a ni ang. Pathianni a kal i duh loh chuan, Inrinniah nangmahin lo zuk kal rawh” tiin Ralkaikima chu a rawn hrilh a.

Kuli kal ni atana Pathian ni an thlang kher kher hi Kristiante tihduhdahna chikhat a ni a. Isua lama tang Ralkaikima chuan Pathianni serh a, inkhawm a duh ngei dawn tih hriain chumi tibuai tur chuan Pathianni a kal turin an ti a ni a. Tleirawl ve uaih tawh mah ni se, mahni a Kuli a kal chu a huphurh hle a. Pathianni serh loh a duh si lo, tichuan ram hnuai sa hlauhawm karah hlau chung chungiin amah chuan a kal ta a.

            Tunlai angin kawng mumal a awm si lo. Thanglailung kaltlangin, Arthladawn mualah kawng sah pawp, kal harsa tak zawhin Chhirdem-ah, chuta tangkin Darkhuang mual a liam a Tuivawl a kan a. Tuivawl atangin ram vah kawngah Sihfa a pan a. Sakei hnu, lian deuh leh te deuhte, hnu hlui deuh leh hnu thar deuh te a bak chuk mai a. Tleirawl mai la ni bawk si chu, a hlau ve hle a ni awm e. Hlau chung chungin Saitual-ah chuan a in dah fel thei ta a.

            Chutianga Pathianni serh duh avanga an hun ruat pangngai a kal lova, mahni chauh pawha Kuli a kal chuan Isual lam tang nghet tak a ni tih a tichiang hle a. A hnuah Saithuama bawk chuan, “Ralkaikim” tiin ring takin pawn atangin a rawn ko leh ta a. Tun tum chu a rawn nghaisa tawh ngei dawn a nih hi tiin an lo hlauthawng khawp mai a. Saithuama chuan, “Pathian thu i la awih ta reng em?” a rawn ti a.  

            A pa lianin a chak a, a hlauhawm si, engtia chhan tur nge ni ang tiin a ngaihtuah rauh rauh a. “Awih reng lo ve” a tih chuan Isua phatsan a ni dawn si. A ngawih deuh vang vang hnuah chuan,hlau chung chungin “Awih e” a ti ta a.

            Chutah chuan, rin loh takin Saithuama chuan, “Lo awih reng rawh u, kei pawh ka la rawn awih duh ve mai thei a ni” a ti ta a kal ta a. A thinrim dawn emaw tih laia, rin loh tak mai chutia a chang chu mak an ti a, Kaikima chu a thawveng huai a. Hlau chung chunga Pathian a phatsan lo chu a lawm leh zual hle a ni.

            Sawi tawh ang khan, Kristiante tihrem tuma a thawhhlawk leh mite hlauh ber mai Saithuama hi a piang thar thut a, Kristian te leh Kohhran ding tir tan mi tangkai tak a ni zui ta zawk hlauh a ni.

#Note: Kumin 2026 Puitling Sunday school zirlaiah Martar Chalbuanga chanchin sawi lan a nih avangin, a hun lai boruak leh khawtlang thil thlengte thianpa Enga’n min zawt a. Ka hriat dan leh ka lo ziaksa thenkhat chawpchilh taka ka fawm khawm a ni a, a fim lo hle mai thei e.

27 July 2026

Buata Bawihtlung 9862035204

********

AN INNEIH DIAMOND JUBILLEE A PU CHAWNGLIANTHUAMA THU SAWI

AN INNEIH DIAMOND JUBILEE-A PU CHAWNGLIANHUAMA THU SAWI

6th January, 2026, 2:45 PM, Falkland Park, Aizawl.

            Bible châng, 2 Korinth 1:10 hi kan chhiar ang e, “Chutianga thihna râpthlâk ata chu Pathianin min chhan chhuak tawh a, min la chhan chhuak leh ang; min la chhan chhuak leh zêl dâwn tih amahah chuan beiseina kan nghat a.” Hei hi, hetianga hun ka nei dawn tih ka hriata Pathianin Bible chang min pêk a ni a.

            Tin, “Tlin lohna leh fel lohnate nen, nangin min thlangin, khawngaih rawngbawl hna min pêkte hi a va hlu em, ka Lal Isu!,” tih Pathian thu leh hla châng kha kha rilrua lo lut hmasa ber a ni a.

            Nichin khan kan hruaitu leh Pu Thara-te khan kan chanchin kha tlêm azawng an han sawi a, chuvangin tunah hian ka sawi ngai loh sawi tur ka nei a. Sawi tawh ang khan, kei hi Luangpawn khua, khaw te tak te, in 50 vel khuaah ka piang a, kumin hi kum 90 ka thlinna a ni a. Luangpawna ka awm laia ka lawmna ber chu ka pian thar ni a ni. Kum 13 ka ni a, Luangpawn leh kan hriat phak chin Phullen khuaah khan chhandamna thu a tleh vak a, naupanghote pawh mi a nghawr khawp mai a.

            Mi pakhat khan Pathian thu mi a zirtir ṭhin a. Chuta min zirtirnaah chuan, “Chawnglianṭhuam, ṭawngṭai rawh,” a ti a. Kei khan, “ka la piang thar si lova ka ṭawngṭai thei lo,” ka ti a. Chutihlai chuan, Mawizuali (Ramhlun vengthar) te saw chu an piang thar tawh a, kei aia piang thar hmasa a ni a, “Krista lungpui nghetah ka ding, hmun dang zawng chu tiau dup a ni,” a ti a, an hlim em em a. Kei ka la piang thar ve si lo, ‘I piang thar ve dawn em?” min ti a, “Ka la piang thar ang,” ka ti a. Mahse, thiamna ka nei lo, piang thar lo na na na chu hremhmun kha kan chan a ni mai a.

            Nikhat chu, tlailamah hian kawtlai lungpuiah ka va ding a, pian thar thu an sawi pawh ka ngaihtuah lem lo. Mahse, lungpuia ka din lai chuan, “Ka sualte Kraws chungah ka Lalpan a phur ta,” tih khàn min rawn deng dawt mai a. Chuveleh, “Lalpa ka lawm e,” ka ti a, ka tlan vak mai a. Ka tlan kha, kan in thlen hmaa awm, ka Nu Khuangi te inah ka tlan lut a, “Ka nu Khuang ka piang thar,” ka ti a. Ani lah chuan a lo hre thiam si lo, “Chawnglianhuam, mai mai a che,mi lo ti a.  

            Ka nu Khuangi te inah chuan ka awm rei duh ta lo va, ka tlan chhuak leh a, kan veng lamah ka tlan phei leh a, ka nu leh ka pa te an awm si lo, ka unaute an lo awm bawk si lo, kawngka ka hawng a Kawngkhar kiangah chuan, “Ka tan a thisen a ṭha tâwk, hmangaih avanga luangchhuak kha! Lalpa tunah chuan ka piang thar tih min ngemnghet ta, lawm thu ka hrilh a che,” ka ti a. Kawtlai lamah ka tlan phei leh a, ka pian thar thu chu ka tlangaupui a ni. Chu chu han sawi ngei ka duh chhan a ni. Vawiin thlengin Lalpa rawngbawlnaah pawh, keimaah a thawk thar leh ṭhin a. Ka sawi ngai lo, vawiin hi ka sawi vawi khatna a ni mai thei a ni.

            Tichuan, hei kan en vel che u a, kan tu leh fate, naupang te te te pawh in lo kal a, ka lawm khawp mai. Kan tu leh fate in kim lovang tih ka hlau a, chhungkaw rokhawlhna avanga lo kal thei lote pawh an awm mai thei a, vawiina in lo kal hi a lawmawm tak zet a ni.

            Chutichuan, nichinah khan, Pu Thara khan a sawi zauh tawh a, kha kha ka tan sawina remchâng tak a ni a. Kei kha, mi ngaihdan chu a ni vak lo mai thei, ramhnuaiah Mizoram independence khel khân ka kal ve a. Kan inneih kum, kum 1966 khân a ni a. Kum 1966 January ni 18-ah kan innei a, September thla velah ṭhiante an lo kal teuh mai a, min sawm a, châk vak lo chungin ka kal ve ta a ni.

            Chutia independence suala ka kal chu, kum 5 leh a chanve vel ka thang hnuah kan rawn hawng a. Nichina Pu Thara sawi kha ka han chhunzawm a ni. Ringi hian Pathian thu a zir dawn tih Keifâng pa, kan lungin tànpui pa khan a rawn sawi a, chu chu kei min rawn hrilh ve leh a, “E khai!” Ka ti a. Zanah lungin chhûngah kan lût a, ka mu vang vang a, “Aw khai! Chhungkua dam takin han inhmu khawm ila, Pathian zarah kan chhuak leh mai awm si a,” ka ti a. Kha tihlai khan chhungkaw han titi khawm te te te kha ka duhthusàm a nih chu! Mahse, Pathian khan, “Aw, mihring, Pathian hnial vei tu chu tunge maw i nih le,” a ti ta chiah a ni. Chu chu ka testimony pakhat Pu Thara han sawi aṭang khan ka han sawi a ni.  

            A tawi zawngin sawi tawh mai ila. Tichuan, kan rawn haw thleng ṭep tawh a, chutihlai chuan Pu Tlawmlova (Rev. TC Laltlawmlova) hi Lungleiah Pator a ni a. Lungina kan tâng kha“Surety sign saktu in neih chuan in chhuak thei,” min ti a. Surety chu intiamkamna a ni a, hemi ṭuma surety hian, “kum khat chhunga Lungin tâng chu a tlan bo chuan, cheng sangnga (Rs 5000) ka chawi ang,” tihna a ni a. Chu chu Pu Tlawmlova hian min sign sak a ni. Hmân niah ka sawi a, amah (Pu Tlawmlova) hian a lo theihnghilh tawh emaw ni. Chutia Pu Tlawmlova’n mi a pêksak takah chuan Lungin aṭang chuan ka chhuak thei ta a ni.

            Kha mi chungchângah khan, testimony tam tak a awm. Lungina ka lutte kha Pathian thu sawina remchang a lo ni leh zêl a. Lunginahte khan Pathian thu ka sawi ṭhin a, lungin aṭanga ka chhuah dawn ṭumte khan, “Ka pu nang chu chhuak rih lo mai la?,” min ti sap sap a. Lungin chhûngah khan, a laiah ka ṭhu a, Pathian thu ka sawi ṭang ṭang ṭhin a. Ka hriatah chuan mi 4, 5 vel chu an piang thar ve nghe nghe a ni.

            Chutiangte pawh chu han ngaihtuah ila, kan chunga thil thleng reng reng hi, ṭha lo emaw kan tih te hi, ringtu kan nih a, Lalpa nena kan inzawm tawh chuan Pathianin a ṭha lam a siam zel a ni. Chu chu vawiinah hian kan thupui ber niin ka hria a ni.

            Chutiang zelin, keini pawh hei, Pathian khawngaihna azarah vawiin hi kan thleng a. Mate-i (Vanlalmuani) hi ka sawi thleng lo thei lo. Lungin aṭangin ka chhuak a, in ka thleng a, Kamis pakhat, kekawrtlawn pakhat leh puanpheikhawk ṭet tawh tak hi ka nei a. Ka pa leh Mate-i (Vanlalmuani) leh Mampuii (Lalhnehpuii) te chu kan inpuiah khan an lo awm a, chuta Mate-i sawi hmasak ber chu “Ka pa, ka ipte mawng a pawp,” a lo ti a, a phu tawka a vei ber kha a lo sawi ve a ni.

            Nikhat chu, mate-i te chuan, “Naktukah thawhlawm thawh tur, sikulah keng theuh turin min ti,” an lo ti a. Pawisa kan nei lo va, engtin nge ni ang aw ka ti a, Pu Tharate han dil kha ka hreh si a. Pathianniah, an unau 2 nen kan pathumin kan lêng a. Chutah chuan nawhalh thar deuh mai kan hmaa lo awm kha Mambawihi (Lalhnehpuii) chuan a hmu a, “chhar suh, chhar suh, bawhhlawh a kai te a ni ang,” ka lo ti vat a. Mahse, kan han en a, a chhûngah chuan pawisa, cheng khat thar tak mai hi a lo awm a. Chu pawisa chu a tuka an sikula an unau pawisa thawhah chuan kan hmang a, an unauin Duli ve vein a daih tawk chiah chiah a. Chutiang chuan Pathianin keimahah, mak deuh maiin, a te ber pawh, a lian ber pawh, ka chunga a tih dan a ni. Chuvangin Lalpa hi han phatsan ngawt thei ka ni lo.

            Hun hmasa lamah khan, thihna awm tak tak hi vawi thum ka tawk a. Kum 1955-ah Phuaibuang ramah Tatkâwng kungah ka tla a, maupui hmun chung aṭanga tla ka ni a, mau sahchhumna zum karah chiah chiah ka tla a. Phuaibuang ram aṭangin Luangpawnah min zawn haw a. Ka dam thuai mai a, a mak khawp mai. Tin, chubâkah, Tuivawl dawrah ka dam lo vak tawh a. Matric-ah khan subject bâ ka nei a, chumi exam tur chuan Principal-in min rawn hrilh a. Ka kal chu, Tuivawl dawrah ka dam lo a, ka luak a, khawsikpui a ni a. Min hmutu chuan, “a thi ngei ang,” min lo ti a. “Tuivawl dawra a awm chuan a thi mai ang” an ti a, Khawlek khua chuan min zawn chhuak a, Vanbawng lam min panpui a. Khawlek leh Vanbawng khua ten keimah (dam lo zawn lai) min inhlan chhàwng tur chu an innawr ta. Ka ruang (dam lo chau) chu an dah ṭha a, khua leh khua chu innawrin an inchai ta a. Chulai hmun chu vawiin thlengin Chawnglianṭhuama zawnna a  inchaina hmun tiin an la sawi a, hming ṭha tak ka chher a ni.

            Chutiang chuan, ka chungah hian thil mak, chuti taka chhiatna lak ata chu Lalpan min chhan chhuak tawh a, min chhan chhuak leh a, min la chhan chhuak zêl ang. Vawiinah pawh hian, kan hma hunah pawh, kan la tâwk zêl ang.

            Han lêt leh lawk ila. Kashmir kan awm laia kan ṭhianpa, kan inneitupa khan nupui a nei a. Chumi ṭuma ka thu chhiar chu, hetia kan chungchanga thil kan tihho lai ka ngaihtuah hian ka rilruah a rawn lang zawk mai. Chu thu chu, “Nupui hmu chuan thil ṭha a hmu a ni,” tih a ni a, Bible-ah a lo inziak chiah a ni. Tunah pawh hian, nupui ka hmu ve a, thil ṭha ka hmu a ni. Chu chu Pathian thil tak tak a ni a, ka phuahchawp a ni lova, Bible-a ziak, Pathian thâwk khum a ni. Sawi tur ka ngah hle mai.

            Vawiinah, dam takin kan tu leh fate, min duhsaktu tak takte in lo kal hi kan lawm em em a ni. Chu chu vawiin atan chuan ka duh tawk mai ang.  “Tlin lohna leh fel lohnate nen nangin min thlang a, hmangaih rawngbawla min ko hi k ava lawm em Lal Isu.”

Kha kha tawk tawh mai se, rin aiin ka ding rei thei a, a lawmawm khawp mai.


(#Ka pu thu sawi hi, ri (sound) a fiah vak loh avangin hriat fuh a har deuh hlek a, thu kim lo palh a awm mai thei. Ka pi leh pu te Inneih champha – Diamond Jubilee ni tak hi January ni 18, 2026 a ni a, mahse, remchan zawkna avangin January ni 6, 2026-ah lawm a ni. A hmun hma te, a hautak dan te, mitin kan buai dan te thlir chungin, tu leh fate zawng zawng pawh kan kim vek thei lo a, a kal zawng hi mi 80 atanga 100 vel kan niin ka hria a, a hlu ka ti hle. Buata)

Oh My Elbow!

Oh my stubborn elbow,
Why do you fight me so?
Three times under the knife you went,
Yet still, no mercy you’ve sent.

Without your bend, I can’t touch my face,
Without your stretch, I lose my grace.
Without your reach, I drop my dreams,
And simple tasks turn into schemes.

Without your flexion, I cannot eat,
My spoon stops halfway — what a defeat!
Without extension, I can’t reach wide,
Nor wave a friend on the other side.

Without rotation, I can’t turn my palm,
Can’t lift, can’t pour — I lose my calm.
Without rotation, I can’t wear my watch,
Or hold a cup, or pull a notch.

You’re small yet mighty, my stubborn friend,
Without your help, my days can’t bend.
For almost a year, I’ve fought and tried,
Still hoping one day you’ll be on my side.

So please, dear elbow, set me free,
Work again — come back to me.
Bend, extend, rotate, twist and turn,
And be my partner till the end. 💪

MANGTHANGA BAWITLUNG

PU MANGTHANGA
(1943-1968)

(Vawiin, Remna Ni pual hian, ram tana fehchhuak, Remna Ni thleng ve hman ta lo ka Pu Mangthanga chanchin hi, a thiante leh a u leh naute sawi atanga ka hriat, ka ziah sa hi kan phawrh ve ang e. BB)

PIAN LEH MURNA:

Mangthanga hi kum 1943 khan Luangpawn khuaah a lo piang a, a pa chu Thanghrima a ni a, a nu chu Dohleii a ni.  A pa Thanghrima hi Kohhran Upa a nih bakah Luangpawn lal Lalbuaia Khawnbawl Upa a ni. Thanghrima pa Lalbonga (Manga pu)  kha tuna Luangpawn khaw lal hmasa ber a ni a, Mangthanga pa Thanghrima hi Luangpawn VCP hmasa ber a ni bawk.

Han sawi zau leh hret ila, Aizawl Upper Khatla a Sabinga Lung tih hming put chhan Naik Sabinga hi Mangthanga pu (a pa pa) Lalbonga nau a ni a. Naik Sabinga leh Manga pa  Thanghrima te hi, Indopui pakhatna hun lai, kum 1917 khan Lushai Labour Corps-ah telin, France ramah khan an kal ve a. A pute Sabinga phei hi chuan a hming a chher zui hle nghe nghe.  Chutiang chuan, Mangthanga hi thingtlang khaw lian lo taka piang a ni na a, chhungkaw pangngai tak atanga piang leh sei lian a ni ti ila a dik thei awm e. 

TLANGVAL PIAN THA LEH HMELTHA A NI:

Mangthanga hi tlangval lian tha tak, hmeltha leh pian thiam tak a ni. A san zawng hi teh a ni chiah em  chu ka hre lo va, mahse, amah hretu leh hmutute chuan feet 6 val tiin an chhal ve mai thin a, chak pawh a chak hle. A hmelthat thu leh a pian that zia hi a thiante leh amah hretuten a chanchin an sawi a pianga an sawi tel ziah thin a ni.

A len deuh tawh hnuah Aizawl-a a u Lalhliapi te kiangah lehkha zirin a awm a. Rambuai hma te kha chuan, High School zirlaite te kha an lian tawh hle a, tlangval te an ni nawk hlawm a. Khang hun lai khan, Aizawl tlangvalte nun dan kha khawtlang (sap) ho nun entawn a nun kha a ni deuh ber a. An khawlai nun kha a thenah chuan a hovin a zalen angreng hle a tih theih awm e. Tlangval tan chuan zana rei tak tak len chhuah leh hla tak taka len kual vel a, a changa zu ruih leh insual mai te kha an la ching viau a ni awm e. Chutiang zingah chuan Manga pawh kha nuam ti taka tel ve thei mai, insual a tul chang pawha tumah hlauh nei bik lo niin a thian ten an sawi thin. 

KAWLKULH-AH TLANGVAL PAKHAT A CHHAN:

Mizoram a buai takah khan, Mangthanga chu hnam sipaiah telin, Inspector of Police a ni a. Tum khat chu Kawlkulh khuaah Champhai kal tur motor (Truck) chu a chawl a. Truck chhunga chuang tlangval pakhat chu a inti huai hle a, tlangval chuang ve pakhat chu tham lo deuhin a ti a, a hnuah phei chuan a puanthuah chu Motor atangin a theh chhuah sak ta daih mai a. Puanthuah neitu chuan a ti let ve ngam si lo a, a lung a awi lo hle a, a ngam miau si lo va, tihngaihna vak a hre lo va.

Chutia puanthuah a  thehchhuah sak daih mai chu Manga thin chuan a tuar ta lo va, tlangval puanthuah chu a chhar a, Motor-ah chuan a theh kai a, “A ngam ngam chuan rawn theh thla leh rawh u” a ti a. Motor a chuangte chu an ngawi thap a, Puanthuah theh chhuaktu,  tlangval inti huai deuh pawh chuan engtinmah a ti ngam ta lo va, tha takin Champhai lam chu an pan thei ta a. Chutia hmelhriat ngai pawh ni lovin a chhan avang chuan, puanthuah neitu chuan mak a ti a, a lawm hle a, lawmthu a hrilh mawlh mawlh a ni awm e.

Rambuai lai a ni a, Manga chuan tunge a nih a insawi lem lo va. He thil thleng hmutute chuan, tunge a nih an hre bawk si lo va, an sawi leh naah pawh, “Midang chhantu-a kha” tiin an sawi mai thin a ni awm e.

VAI (INDIA) SIPAI TEN A THIANPA AN MAN:

Mizoram buai lai bawk khan, hnam sipai Police Inspector ni ta chu,   khaw hrang hrang an tlawh ve fo va. Tumkhat chu, Silchar kawng Kawnpui chhuahlam ramhnuaia an awm laiin, zingkarah a thianpa chu chaw ei tur ngaihtuah turin khuaah a kal a. Chutia, khuaa a lut chu, vai sipaihovin an lo man hlauh mai a. An dawp a, a thian Mizo sipai dangte awmna sawi turin an ti a, an nghaisa ta chiam mai a. Hnam sipai dangte awmnaah hruai turin India sipai te chuan an ti a, Silaia an tin reng avangin, ani tan pawh tihngaihna dang awm tawh hek lo, ramhnuai lamah, a ṭhian Manga awmna lam pan chuan Vai sipaite nen chuan an inzui chhuak ta a.

Chutia Mizo sipai awmna, ramhnuai lam pana an kal chu, vai sipai zinga pakhat chuan, Sten Gun nen hma a hruai a. Mizo sipai te mantu nih a, hmingthat hlawh a duh te pawh a nih a rinawm a, a thiante hmaah chuan fal deuh takin a kal zar zar a, a phur hle niin a lang a. Midang chuan Manga thianpa chu silaiin an tin reng a, ani lah chuan, a thiante him theih dan tur a ngaihtuah tel ran a, muang thei ang ber zela a kal bakah, a thian ten thawm an lo hriat lawk a, an lo inralrin theih nan thawm a siam lui hram hram a. An hmahruai pawh chu a kal fal sawt hle a.

VAI SIPAI NEN AN INTAWNG:

Nakinah chuan, Mangthanga chuan thawm a hre ta, an en chiang chu, khua a chaw lam tura kal a thianpa kha a lo ni hauh lo mai.  Vai sipai Sikh pa a lo ni a, Manga nen chuan an silai ken chuan an in tin rual ve ve a. Manga chuan Rifle hlui lam tawh a keng a, vai sipai chuan Sten Gun a keng thung a. Vai sipai chuan ban phar turin Manga chu a au tuarh a. Manga chuan, an silai ken inthat hleih dan a hre chiang si, inkah chi niin a hre ta lo va, a rifle ken chu vaipa hmuh lai ngeiin leiah chuan a dah a, chunglamah a ban a phar ta a. 

Chutia, a hnena Manga a inpe ta mai a hmuh chuan, vai sipai pawh chu a lawm hle a, Manga chu tin reng chungin a pan hnai zel a. Manga pawh chu, tlawm chiang tak anga langin, tlanchhiat tum lovin, Vai sipai chu a lo hlauh tlawn vel a. A silai a keng tawh lo va, chunglamah ban a phar dur tawh mai si a, vai sipai tan chuan, Mizo sipai pakhat (Manga) chu belchhungsa a ni ringawt tawh mai a, a hmel atangin a phur tih a hriat a, a silaia Manga tin reng chungin, a bul hnai chu a thleng ta a.

VAI (INDIA) SIPAI NEN AN INSUAL:

Chutia vaipain Manga a rawn hnaih chiah chuan, rin loh deuhin Manga chuan Vai sipai chu a lo zuan tlu ta thut mai a, vaipa silai ken lai tak chu a dawm a, Silai inchuh chuan an insual ta. An hnunga vai sipai dang rawn kalte chu an muang deuh bawk nen, an rawn hmu pha lo va.

Manga lah feet 6 val, pa sa tha ve tak, chak ve tawk tak a lo ni a, rilru fim taka lo bei a ni bawk nen, vaipa zawk chu a talbuai zawkah a tang a. Vaipa chu tap pur chung chuan a tang ve bawk tak na a, rei pawh inbeih ngai lo chuan a silai Sten gun chu Manga chuan a chhuh sak thei ta hlauh mai a. Vaipa mangang lutuk chu a tap a, a rak chel chul mai a. An thawm chu vai sipai dangte chuan an rawn hre pha ta, hla deuh tak atang chuan an rawn kap a.

India Sipai dang an lo thlen nghal mai avang chuan, Manga chuan a Silai hlui zawk, vai Sipai a bawh tluk hmaa a dah rifle pawh chu la tawh lovin, Sten Gun nen chuan a rang a rangin ramhnuai lamah chuan a bibo zui nghal vat a. Vai sipai mangang tap thawm, kawr ruama khawk rum rum te chu engemaw chen a hre pha a, ran thi tur an awn ruah ruah hi a ang ber niin a sawi nghe nghe a ni. Vai sipaiho chuan kap zui chiam mahse, ramchin hre zawk Manga chu ramhnuaiah chuan a bibo hlen thei ta a ni.  Hetia vai sipai Silai tha tak a chhuhsak hi a hmingthatpui hle a, an hotute pawhin a Silai man chu amah an kawlzui tir nghe nghe a ni.

PAWLRANG DAIAH VANDUAITHLAK TAKIN A THI:

    Mizoram buai vanga hun khirh tak mai chuan zual lam a pan zel emaw tih tur a ni a. Mizo hnam sipaite pawh ramhnuaiah awm mahse, khuaahte an luh ve fo a ngai thin a. A chang chuan, chhunah khuaah an awm a, zanah erawh ramhnuaiah an riak chhuak thin. Kum 1968 March thla lai vel khan Manga te pawh chu, chhunah Pawlrangah an leng thin a, zanah erawh Pawlrang atanga kilometer khat vela hla, Bak luia Ziakna pukah an riak thin a.

March ni 22, 1968 Zirtawp zan chuan, Pawlrang khaw chhung atangin, riak turin a ruk thei ang berin an riahbuk Baklui lam chu an pan leh ta tham tham a. Vai sipai an sual si a, fikhur a ngai em em a, kawng chu hmuh chian theih loh mahse eng lam chi engmah chhit ngam a ni lo va. Hemi zan hi a thim chhah hle a, an riahna puk panna kawng chu hai palhin, an pêng dik lo va, puk chunglamah an kal a lo ni a. Manga chuan hma a hruai a, kham hnuai atanga thing lo dingchho chu vawn tum niin a lang a, mahse khua a thim em avang khan, thing kha a lan dan aiin a lo hla deuh si a, Puk chung atang chuan a tla ta a ni. Tin, thenkhat chuan, lung a rap pial emaw a lungrah kha a tawlhsawn emaw a, Puk chung atang chuan a tla ta niin an sawi bawk. A tlakna puk san zawng hi, feet 60 vel a sang a ni nghe nghe.

Mangthanga ruang chu Pawlrang khuaah lak a ni a, chumi hnuah Luangpawnah vuiliam a ni ta a. Tlangval hmeltha leh lian tha tak, thenrual pawh ngah ve tak a ni bawk nen, uitu a ngah hle a. A nu leh pa, u leh naute mai ni lo, khawtlangin mitui nen tapin an sun a. A ruang vui liam ni phei chuan, khawtlang chu a ngui nghuai a ni ber mai awm e.

RAMBUAI KARAH MANGTHANGA THLAN SIAM A NI

Mangthanga ruang hi Luangpawn thlanmualah phum a ni a, tun thlengin a thlan pawh Luangpawn daiah a la awm a. 

Manga thih lai hi, rambuai hrehawm vanglai tak a ni ti ila a dik awm e. March ni 22, 1968 ah a thi a, a hnu lawk, thla khat pawh a ral hma April ni 14 & 15, 1968 khan Luangpawn chu India sipai ten tihluihnain Phullen-ah an khalhkhawm a. Tichuan, loh theih lohin khua chu an rauhsan a tul tak avangin, Manga chhungte zawng zawng pawh chuan Luangpawn chu an rauhsan ta a.  Manga thlan pawh hi siam hman a ni ta lo va.

A hnu deuh lawk Kum 1970 April ni 3 khan Phullen atangin Manga te unaua a upa ber B.Siamliana chuan mi 2 vel hruaiin Luangpawna Manga Thlan chu a han siam a. Rambuai zual lai a nih avangin India sipai te an sual thiam hle a. Phullen atanga Luangpawna Thlan siama kal pawh a awlai lo hle a. Zinga kal a, khaw en laia Phullen thleng leh hman ngei ngei turin India sipaite hian an ti a, chuvang chuan ni khatah pawh zo mai lovin, ni 3 vel an hmang nghe nghe a. Ni khat phei chu, an rawn haw tlai deuh a, khaw thim deuh thet thetah Phullen an lo thleng a, Vai (India) Sipai hovin an lo vua a, B.Siamliana chu a thin a rim hle a, rambuai an nih miau avangin tihngaihna vak a awm si lo. Chutiang chuan, rambuai karah a Thlan pawh hi khual khua atangin harsa taka siam a ni a, a thlan lungrem leh thuziak te pawh a mawlmang ang reng hle a. Chutihrualin, a hlutna erawh a nep chuang hauh lo. A thlan lungah chuan hetiang hian thu a inziak:

MANGTHANGA

K. 25

P. N    3.4.70

T. N    22.3.68

(Heta K.25 tih hi kum zat a ni a, P.N. hi Thlan lung Phun Ni a ni a, T.N hi Thih Ni tihna a ni)

.

Manga hi, a phak tawka ram leh hnam tana an lo inpeknate, mahni nunna hial hlana kan ram tan zalenna an lo sual vena chu Thangtharten an hriat sak a, he a Thlan mawlmang angreng tak pawh hi tun thlengin ngaihhlut a la hlawh a. Kum 2020 April thla khan, Manga Thlan thlalak hi WhatsApp Group-ah an post a, chutah chuan Luangpawn YMA hruaitute zing a mi, tuemawin he  Thlanah hian Pangpar a dah chu a lang tel va va a, a chhungte tan chuan a hluin a lawmawm hle.

MARTAR THLANMUALAH MANGA HRIATTENGNA LUNG

Manga hi, Mizoram leh hnam tana feh chhuak a, Martar ta a ni a. Mizoram Sawrkar chuan a ngai hlu hle a,  Aizawl Luangmuala Martarte Thlanmual, Block 4-ah Manga pual hian Hriatrengna Lungdawh siam a ni ve nghe nghe a. Chu thlanah chuan heti hian a inziak:

MANGTHANGA

INSPECTOR OF POLICE

S/O THANGHRIMA

LUANGPAWN

THIH NI : 8.5.1968

Martarte thlanmuala a thlanah hian, a thih ni hi Ni 8.5.1968 tih a ni a, mahse a Thlan tak takah erawh 22.2.1968 tih a ni thung a. A thlan tak taka inziak Ni 22.3.1968 hi a thih ni dik tak zawk chu a ni awm e.

***************************

Updated 1st November, 2020

KHANDAIH HRIPUI 1905 (The Great Epidemic of Khandaih 1905)

1. Thuhmahruai

Khandaih Hripui ti a hriat, kum 1905 a Vanphunga khua Khandaiha hripui rapthlak tak kha Mizoram chanchina thil thleng rapthlak leh lungchhiatthlak ber pakhat a ni awm e. Kha hri leng kha a tirah natna satliah mai emaw an ti a, mahse, nuna tam tak latu Hripui tihbaiawm tak a lo ni si. Hri len lai kha Khandaih khuaa Kristianna a luh tan lai a ni a, sakhaw hlui rinna leh sakhaw thar Kristian sakhaw rinna chungchanga mipuite rilru a insual buai lai a ni a. Hripui hian an khawsak phung mai ni lo, an sakhua leh an thlarau lam rinna thlengin a thlak danglam sak a ni.

2. A hun lai Khandaih khaw chanchin tlangpui- 

Khandaih khua hi Mawmrang tlang leh Chalfilh tlang inkara awm niin, kum 1901-a Pawibawia Sailo fapa Lal Vanphunga din a ni a. Din a nih tirh atangin khaw lian tak, in 500 chuang khua niin Zawlbuk pawh pahnih an nei a, kha tih laia Mizoram (Lushai Hills) a khaw lian ber zing a mi leh khaw hriat hlawh tak a ni.

Khandaih Lal Vanphunga hi lal hriat hlawh tak, Mizo hnam nunphung vawn him tlat duh tu a ni a.  Mizorama British ho an lo luh tirh pawha theihtawpa lo dodal tu leh British a dodal avanga lungina an khung hial a ni.

A lal ram a zau a, khaw mipuite an taimain an thawkrim bawk a, khaw intodelh leh thang duang tak a ni awm e. Kaw lian ve tak a ni chungin, mipuite an inpumkhatna a tha a, hnam nunphung nghet tak neiin hlim leh lungmuang takin Khandaihah hian an awm a ni.

Kristian missionary leh Bawrhsap hmalaknain August ni 1, 1903-ah Khandaihah hian Sikul din a ni a, chu sikul chu lehkha zirnan leh Pathian thu sawiho nan te hman niin Kohhran a lo ding tan a. Sakhaw rinna thar Kristian sakhua chuan zawi zawiin Khandaih khuaah chuan zung a kai nghet telh telh a. Sakhaw thar rinna pawmtu (Isua lama tang / Isua tanpuitute tiin an inchhal thin – Buata) an pung zel a, sakhaw hlui rinna chu zawi zawiin a rawn luahlan a.

Chutianga sakhaw lo lut tharin mi rilru a lak tan lai tak chuan hripui rapthlak tak Khandaih Hripui chuan a rawn nuai ta a, Khandaih khawtlang chu an sakhuana nen lam nasa takin an sawi nghing ta a ni.

3. Khandaih hripui lo intan dan

He hri leng, a hnua Khandaih Hripui tia hriat zui tak hi Rochhunga atanga intan nia ngaih niin he hripui vang hian October ni 24, 1905 Thawhlehni-ah a thi a. Rochhunga hian engtin nge chu hripui chu a kai tih finfiahna chiah awm lo mahse, a hnuah rin dan mumal tak an nei a. Rochhunga hi, a thiante nen kum 1905 October thlaah khan Kawl ram (tuna Myanmar) dawrin an kal a. Tun lai anga kawngpui tha a la awm loh bakah, kalkawngah ei tur tha an ei mumal lo a, an zin haw chu an chauin an rawp hle a. Khua an thlen veleh, kan rawp em mai tiin Rochhunga chuan Ar a talh a, a sa chu tui ti takin a ei bawrh bawrh a. Arsa a ei hnu rei vak lovah chuan a kua a tha lo ta phut mai a, a luak bawk a, a pum te a na a. An theih ang angin an enkawl a, inthawina chihrang hrang an ti a, khalpui hmangten an inthawi a, mahse an inthawinate pawh chuan awmzia a nei thei lo a. Rei lote chhungin a chau ta hle mai a, ni thum hnuah chuan a tlin ta lo va, a thi ta a.

Khaw mipuite chuan Rochhunga thihna hi thil thleng pangngai ve mai niin a tirah chuan an ngai a. Mahse ni rei lote chhungin midang pawh chutiang bawk chuan kaw tha lo leh luakin an dam lo ve hlawm a. November ni 16, 1905 ah ralleng mikhual thlenna chhungkuaa naupang pakhat leh hmun dang a mi pa pakhat chu kaw tha lo leh luak avangin an thi ve ve a. Chumi hnu lawk, November ni 18, 1905 ah pa pakhat chu a thi a, vui a nih hmain a nupui chu chumi ni vek chuan a thi zui ve leh nghal a, thlan pakhatah an phum ta a. Kaw tha lo leh luak chu a darh zel a, dam lote an chau hlawm hle a. November ni 24, 1905-ah nutling pakhat leh patling pakhat chu kaw tha lo vang chuan a rualin an thi ve leh a. Patling thi zawk hi, a zu in a ngeih loh vang a nih te an ring a. Chutiang chuan, thla khat lek chhungin mi eng emaw zat chu kaw tha lo leh luak vangin an thi ta mai a.

Mi hrisel \ha pangngai, kaw tha lo leh luak avanga ni rei lo te chhunga an thih tak mai zelah chuan, chu an natna chu hripui a ni tih hai rual a ni ta lo a. Hlauhna leh thlabarna chuan Khandaih khawtlang chu a tuam chhuak chiang hle. Hripui chuan an hmangaih tak takte nuna a laksak a, tu nge a man leh ang tih a hriat si loh, hrehawm leh hlauthawng reng rengin an awm a. Chutiang taka khawtlang an buai takah chuan, Hri laka inthen thianghlim nan Lal chuan hri kai dam lote chu lo lama inenkawl turin a tir liam ta hlawm a.

4. Hripui a zual zual thut

Chutianga dam lote lo lama an tirh liam tak avang nge ni, November ni 24, 1905 hnuah, chawlhkar khat vel chung chu hri avanga thi an awm belh ta lova. Khawtlang mipui pawh an thla a muang ta deuh a. Khua a thiang a, thla de a lo lang va va bawk a. Lal leh upate chuan Hri chu a reh tawh niin an ngai a, “Kan dam ta, khua a thiang ta e” an ti a, an lawm hle a. An lo tih thin dan angin Lal leh upate chuan December ni 3, 1905 Pathianni chuan Lal inah hlim takin zu an in ho ta a. Mahse hri chu a lo la reh hauh lo chu niin, an beiseina leh an ngaihdan ang chuan thil a awm ta lo. An zu in tlai la la chuan an zing a mi Upa pakhat chu kaw tha lo chuan a man ve ta thut mai a. An hun lai hian ekin nei ve hek lo, daiah inthiar turin a tlan a tlan ta mai a. A kua a khawh mai bakah, a luak a, a pum a na bawk a. Chumi tlai ngawt pawh chuan vawi ruk zet inthiar turin a tlan hman a, a taksa a chau hle a, a tawng tha peih ta lo zui nghal mai a, Lal in atanga mahnia haw pawh harsat khawpin a chau zui ta a.

Khawnbawl Upa dam lo chu a inah puak haw a ngai a. Phunga leh Hmingate chuan an paw haw ta a. Hripui len lai a ni a, rei lote chhunga an thih mai zel avangin hri chu kai an hlau tak zet a. Mi thenkhat phei chuan inbiak ringawt pawh an duh lova, dam lo kianga awm leh anmahni nena intawh phei chu an hlau tak zet a, tul takah pawh chhungte tak tak bak tumah an inbawihsawm \ha ngam lo a ni.  Chutiang a nih laia, mahni hringtu pawh ni lo Phunga leh Hminga ten an paw haw chu huaisen an tiin an tlawmngaihna chuan fak a hlawh hle a ni. Khawnbawl Upa chu tihdam tumin theihtawp chhuah mah se, chumi zan chuan khawvar pawh thleng zo lovin a thi zui ta a ni.

Khawnbawl upa pakhat a thih atanga ni khat em pawh a la liam fel hmain hripui chu a hma aia nasain a lo thawk leh a. Hri kaite chu nasa takin an kua a tha lo va, an luak bawk a, an lu lam leh mawng lamah an kua chu a khawhin a khawh pur pur a ni ber a, an pum a na a, tun lai angina damdawi la nei mumal ve hek lo, darkar rei lote chhung pawhin an chau mai thin a. Chumi ni, December ni 4, 1905-ah chauh pawh chuan mi pangnga zet mai an thi leh nghal ta mai a. Chuti taka hri a thawkna mai chu mak an tiin an thlabar hle a. Hri chu an in kai chhawn zel avangin, ram kang ang maia chakin a darh ta a. Natna a lan chhuah atanga rei lo te chhungin an chau a, an thi zui mai zel a. Mipui hlau thlabar, awmngaihna hre lo chu an sahimna zawngin an tlan chhuak a, daiahte an tlan chhia a, mithenkhat chu tlan chhiatna tur ber pawh hre lovin an phili buai nasa mai a. Upate chuan phili lo tur leh khawlaia tlan darh lova mahni in theuhah inkharkhip a, ni tlak hmaa mu turin an ti a.

Chutiang chuan, ni khat thilthuah pawh mi pangnga zet te an thi a, ram lama inkhung zingah thi an awm bawk a, an thi zawih zawih a ni ber a, thi zat dik tak hi chiang taka hriat pawh harsa khawpin an buai a ni.

5. Hri lo chhuahna leh darh dan

A tirah chuan khaw mipuite chuan hripui a intan tih an hre thiam lo va, tuihri a ni tih pawh an hre lo. Rochhunga a dam loh a, a thih khan miten a thil ei vangah an ngai mai a. Mahse, rei vak lovah, a natna ang chiaha kaw tha lo leh luaka mi engemaw zat an dam lohva, an thih ve tak zelah chuan, hri a leng tih an hre ta kha a ni a.

Khandaih hripui hi khawi atanga lo chhuak nge tih hi khaw mipuite chuan rin dan leh ngaihdan lian tak an nei a, chungte chu:

 Kawl Ram (tuna Myanmar) kalte atangin:

Rochhunga leh a thian mi thenkhat, kum 1905 October thlaa  Kawl ram dawra kal te atangin a nih an ring a. Kawl ram atanga an lo haw zanah Arsa a ei a, a kua a tha lo va, a luak bawk a, a ni thumna October ni 24, 1905 khan a thi ta mai kha a ni a. A tirah a arsa ei a ngeih loh vangah ngai mahse, a hnu lawkah mi dangte pawh kaw tha lo leh luak, pumna avanga an thih ve leh tak zelah chuan, a arsa ei sual vang mai ni lovin Hripui a ni tih an ring ta a. Tichuan, hri chu Rochhunga leh a thiante, kawl ram dawra kalten, tum reng vang pawh ni lovin an rawn kai luh ni ngeiin an ring a ni.

 Ralleng (Naga) mikhual atangin:

Khandaiha chhungkaw pakhat chuan Ralleng mikhual an nei a. Chu ralleng pa chuan Aizawla a thianpa thi ta luruh chu, an hnam dana an in thlenpui turin a ipteah a ak a, a mikhualnaah hian a thlenpui a. Ralleng pa thianpa hi Tuihri (cholera) vanga thi niin sawi a awm a. A kal leh hnu lawkah a thlenna naupang chu kaw tha lo leh luakin a dam lo a, rei pawh tuar lovin November ni 16, 1905 chuan a thi ta mai a. Tin, chumi ni chuan, midang pawh kaw tha lo leh luak avanga thi an awm bawk a. Chu Ralleng pa chuan a tum reng vang pawh ni lovin Hri chu Khandaihah a rawn luhpui niin mi thenkhat chuan an ngai a ni.

 Reng Ram atangin

Khandaih khaw mi ṭhenkhat chu Reng ramah inhlawhin an zin a, an zinnaah chuan Santhal mi thenkhat hri avanga dam lo an hmu a. Reng rama inhlawha kalte hi, dam lohna nei lem lovin lo haw mahse, an hriat lohvin hri chu an rawn hawn niin mi thenkhat chuan an ngai a ni.

Hetih hun lai hian an hriatnate pawh a la thuk lo a. Hripui thlentu natna hrik pawh kha tuiahte chuan an hmu niin an sawi a. Chu natna hrik rannung chu, a sen te, a dum te, a tle chi te, a sei deuh leh mitlawnga hmuh theih loh te a awm niin an sawi a. (Mahse, chutianga tuia an hmuh rannung leh hrikte chu tuihri natna thlentu tak chu a nih a rinawm lem loh– Buata).

6. Hrileng darh chak chhan: 

Mizote hi awmkhawm nuam ti, a huhova thil tikhawm tel tel thin, thenawm khawveng te nen chingal leh saum insuah tawn a, in luh chhuah tawn reng \hin kan ni. Kum 1905 velah hian an khawsak dan a la hniam a, Bawhhlawh paihna bik te, inthiarna bik ek in te a hrana neih nachang an la hre lo va, daiah an e mai \hin a. Chu an khawsak dan mawlmang tak chu hrileng put darhna hmanrua tha tak a ni awm e.  

Khandaih khua hi in zangnga chuang khua niin mipui an inlungrual a, an chenna in te pawh inhnaih tak taka awm khawm an ni a. An khawsak dan a la mawlmang a, an in bul, dai vel chu an ekna hmun a ni a. Faina leh thianghlimna kawngah an la hniam a, an ngaih ala sam hle a, an in bul vela fur thuihawk tling te pawh an thal mai \hin a. An zun leh ek thli te, leh tui thianghlim lo an hman mai thin te chu hrileng darh chakna chhan zinga mi a nih ngei a rinawm.

Hri leng tireh tura anmahni tanpuitu Babu chu an lo ringhlel a, a damdawi ken te, tui tihthianghlimna tura tuikhura damdawi a phul te chu an ringhlel tlat a, hri leng do dan tura ruahmanna a siampui te pawh zawm that a hlawh mai lo va. Chu chuan hri leng do a tih harsat phah hle a, hri chu a darh zel phah a ni.

An khawsak dan la mawlmang tak avangin hri kha a darh chak a ni ber a. Mi pakhatin a kai tawh chuan midangah an kaichhawng leh zel a, hun rei lote chhungin nasa takin a darh ta a, khawtlang mipui chhungtinte a nghawng ta a ni.

7. Aizawl atanga tanpuina 

Khandaiha hri leng chanchin chuan Aizawl pawh a thleng thuai a, Bawrhsap chuan Khandaih mipuite tanpui turin Babu (compounder) a tir a. Damdawi leh natna hrik thahna turte nen Babu chuan December ni 4, 1905-ah Khandaih chu a thleng a, hripui a zual vanglai tak niin, hemi ni pawh hian hri avangin mi pangnga lai an thi a. 

Babu chuan damlote chu enin, an hri kai chu eng hri nge ni anga, engtiangin nge an inkai darh tihte a enkual a.  An awm dan atangin Tuihri a ni tih a hre thei a. Khaw mipuite tlan Tuikhur hrang hrangah chuan tuhri natna hrik tihlum turin damdawi a phul a. Khaw mipuite chu faina leh thianghlimna vawng turin a chah a. Tui thianghlim chauh chawi tur te, an tui in tur chu chhuangso hmasa thin tur te, zun leh ek chungchanga fimkhur tur te, in leh a chhehvel vawng fai tur tein a zirtir a.

Babu chu Kristian missionary te nen inngheng hnai tak an nih avangin Kristian ni lote chuan an ringhlel a, a damdawi rawn ken te chu Kristiante tihnat tumna hmanrua niin an ngai a, damdawi an phulna tui te chu an in duh lo a, a thu an zawm duh lo va. Chu chuan hri leng tireh tura tanpuina hna pawh a ti sawt lo hle a.

Mahse, an inthawinate chuan hri laka a venhim tak tak siloh avangin mipui mangang chuan an damkhaw chhuahna tur a nih chuan tiin Babu thurawn te chu an zawm ta a. Tichuan zawi zawiin hri chu a lo ziaawm ta a ni.

8. Hrileng an hmachhawn dan: 

Kum 1905 velah hian Mizote kan la mawlmang hle a. Hri an do thin dan leh an inenkawl thin dan chi hrang hrang hmang chuan hri chu an lo hmachhawn a. Inthawinaah te an innghat viau a, chu chuan thlarau sualte hnawt bovin, hri te chu a ti reh turah an ngai a ni.  

Hri laka an fihlim theih nan leh an ina hri a luh loh nan an bangah te leh an tlangbanah te chuan chhawl bang a, chhawl chu an vai an vai bawk a. Kan pi leh pute khan, chhawl (hnim hnah bawr) hian mihring mit lawnga hmuh theih loh thil, ramhuai te, natna hrik te, thlarau sual te a hmu thei vekah an ngai a, chuvangin mihring aiawha natna hrik te, ramhuai te hnena, ‘kan thiang lo e,’ tia lo hnar turin an hmang thin a. A duh thawh zualte phei chuan chhawl mai duh tawk lovin Lakhuih kung chu a kung chawpa kar phawngin an in bulah an phun a. Perngo te an kaih a, kawnga an kal pahte chuan hmawlh an keng a, boruakah an hawl a, an vai vak vak thin a.  Heng hi hri hnawh kian nana pi leh pute a\anga an lo tih \hin dan a ni awm e. Kristian (Isua lama tang/ Isua tanpuitu tiin an in sawi thin a ni awm e- Buata) awm chhun te erawh chuan hmawlh vai leh chhawl vai te chu a \ul an ti lem lo a.

Hri leng a hluar zel a, thi an pung zel mai si a, November ni 28, 1905-ah Lal leh upate chuan hri kai chhungkua zawng zawngte chu lo lamah inenkawl turin an tir liam a.  Hei hi hripui darh zel tur tih tawp nan leh hri laka khawtlang a fihlim theihna tura an inthenna a ni. Hun rei lote chhung chu hri leng pawh a ziaawm deuh nia ngaih theihin mitthi an awm belh lo a.

Mahse, December ni 3, 1905 Pathianni a Lal leh upa ten zu an in ho hnu lawka hri lo zual leh tak thutah khan, khawtlang mipui chu hri hlauin an mangang tak zet a. Mipui thlabar mangang chu an phi buai nasa hle a, an sahimna zawngin khawlaiah leh daiah te an tlan chhia a. Mitin chu an inhlau tawn thum a, dam lo phei chu tawh palh ringawt pawh an hlau a. Dam lo enkawl leh mitthi sawngbawl vel te pawh anmahni chhungten buaipui a, serh leh sang pawh mumal taka kalpui hleih theih a ni lo.

Lal leh upate tan pawh hmalak dan thiam a harsa hle a. Hri a darh zel loh nan mipuite chu phili buai lo tur leh khawlai a tlan darh lova, mahni inah inkhung a, ni tlak hmaa mu turin an hrilh a.

Hrileng titawp tura an inthawina te, perngo kaih leh chhawl an ban te chuan awmzia a nei tak tak thei lo va. Mipui mangang zingah an sahimna tur zawnga Kristian Pathian lam hawi phahte pawh an awm a. A hnu deuhah Bawrhsap mi tirh Babu a lo thleng ta bawk nen, tui thianghlim an chawi a, an tui in tur pawh an chhuangso hmasa ta a, chu chuan hri leng an lo hmachhawn danah nasa takin kawngro a su ta a ni.

9. Hripuiin an sakhaw rinna a sawi nghing:

Khandaih hripui khan danglamna tak a nei a, natna te, thihna te leh hlauhna te mai bakah kum tak tak an lo rin tawh an sakhaw rinna thlengin a sawi nghin sak a. Kristian ni lote phei chuan hri leng kha ramhuai hnathawh a nih an ring hial a ni.

An rin dan chuan, hri leng chu Mawmrang tlanga ramhuai lal Sahmula rawn tirh niin an ngai a. Kristian ten Khandaihah rinna thar Kristian sakhua an rawn lak luh avangin Sahmula chu a thinrim a, chuvang chuan hripui hi a rawn tir niin an ngai a. Hri chu tireh turin theih tawpin an inthawi ta thin a ni.

Hetih lai hian Kristiante tan chuan hripui hi an rinna fiahna anga ngaih a ni ve bawk a. Tawngtai lam an hawi a, Pathian chauhin a chhandam thei tih an rinna chuan a thlamuan a ni.

Babu puihna zara hri a lo ziaawm takah pawh khan, Kristian ni lo te chuan, hri kha a reh a hun ve tawh hrim hrim a, an dam a hun tawh ve rengah an ngai ve tlat a, Babu in a rawn ken damdawi leh a zirtirnate chu hri leng tawp tak chhan chhuanlamah an phuh duh lo a ni.

Hri avanga an han thi zawih zawih mai kha chu, an mangang tak zet a, an sakhaw rindan leh inthawina ten a humhim zo lo si lo va, chu chuan an sakhaw rindan chu rin zawh lohna a siam a, sakhaw thar Kristian Pathian lam an hawi phah a. Tichuan zawi zawiin sakhaw hlui leh sakhaw thar chu an rilruah a insula, chu chu mi tam tak tan thlarau lam inthlak danglamna bul tanna a lo ni ta a. Sakhaw thar rinna chuan hri leng karah beiseina a siam sak a ni.

Khandaih hripui chuan an sakhaw hlui rinnain a chhanhim zawh lohzia a rawn tifiah a, sakhaw thar Kristian sakhua chu tunlai thiamna damdawi nena tangkawi a nih avangin a rintlak zawk hle tih an hmufiah baawk a. Tichuan, Khandaih hripui kha Khandaiha Kristianna lut \an tir sawhnghettu a ni ta hlauh a ni.

10. Thihna leh Lungngaihna

Kum 1905-a Khandaih hri leng khan thla thum chhung vel a awh a. Thla thum chhung lek khan hriat theih chinah mi 53 lai an thi hman a, ram lama tlan chhia leh inkhung hrang an awm bawk avangin a tak takah chuan hei ai hian an la tam zawk pawh a ni thei. Tin, hetih hun laia mitthi zawng zawngte hi, hripui avanga thi an ni vek nge ni vek lo tih pawh finfiah a harsa a, hripui vang ni lem lova thi pahnih khat pawh an lo awm ve mai thei bawk a, engpawhnise, hripui vanga thi hi mi 50 vel chu ni ngei turah ngaih a ni.

Hri avanga thi hmasa ber Rochhunga a thih hnu lawk atangin midangte pawh an thi zui ve nghal a. He hri chu a darh chak em avangin tu chhungkua mah him an awm tak tak lo va, mualveng lam chu an thi nasa zual a.  Hlim taka an lo tualchaina thin Khandaih khua chu a reh ta ruih mai a, dam lo mangang leh lusun \ap thawm bak hriat tur a awm lo a ni ber e.

Dam lo leh mitthi te chu a dama ten hlau chung chungin an buaipui a ngai a. Ruang buaipui pawh a hautakin an in phum seng lo lek lek a, serh leh sang nena vuina hun mumal pawh an hmang thei meuh lo a. A thlawhhmate pawh enkawl mumal loh a awm nual a, chenna in ṭhenkhat chu ram lama an tlansan avanga ruak te pawh a awm a ni.

Hmuh theih loh hmêlma Hri leng avangin mitin an thlabar a. Pi leh pute atanga an lo vawn thin an sakhua leh an inthawina te chuan a chhanhim thei lova, a thlamuan zo ta meuh lo a. Tutemah inthlamuan tur bik an awm lo va, hripui chuan engtikah nge min man ve ang tih hlauhnain an khat a, thihna leh lungngaihna chuan thla a zar hnan tlat a ni ber a, an nunphung thlengin a buai zo ta a ni.

11. Hripui len hnu Khandaih

Engemaw ti tiin thla thum hnuah hri chu a reh tan ta a. Hripui a tawp meuh chuan Khandaih khua chu a reh ruih mai a. Khaw inlungrual tak, sakhaw rin dan thuhmun nei thin kha, mi engemaw zat chuan an sakhaw hlui an bansan a, Kristian sakhaw zuitu an lo pung hret hret zel a. Hri leng avanga an tawrhna karah chuan sakhaw rinna thar Kristian rinna chu zawi zawiin a lo thanglian ta zel a ni.

Kum 1906 an chuangkai a, hri leng a reh ta bawk a, April thlaah Tuivai luiah Sangha tlangvuak an huaihawta. Chutah chuan Kristian rinna zawmtu Hnuneka Pawite atanga intanin April 8, 1906-ah thlarau thianghlim harhtharna a lo chhuak a, Mizorama thlarau thianghlim harhna hmasa a lo ni ta a ni.

Kristian lo pung ta zel chuan khaw inpumkhatna leh hnam nunphung thlengin a tichhe vek mai dawnin Lal leh upate chuan an ngai a. Kum 1906-ah chuan khauh zawkin Kristianna chu an dodal ta a. Khua atanga inhnawh chhuah te, kut inthlak hial te a thleng ta a. He tihduhdahnaah hian Khandaih tlangval Chalbuanga chu a thi a, Mizo Kristian martar hmasa ber a lo ni ta a. Tihduhdahna karah Kristian sakhaw zuitu an pung zel a, an sakhaw hlui rinna chu zawi zawia thlakin an nunphung leh khawsak phung tam tak chu a lo inthlak danglam ta a ni.

12. A hnutchhiah thil

Khandaih Hripui (1905) chanchin hian thil tam tak min zirtir a, harsatna in kan rinna, kan hnam nungphung, kan sakhua thlenga a sawi danglam theihzia a tichiang hle a. Hripui chuan natna te, thihna te leh lungngaih te thlen mahse, Kristiante Pathianah chuan beiseina an neih phah a, Kristianna an hmuhfiah theihna hmanrua a lo ni a.

Hripui avanga thihna leh lungngaihna te, ramhuai lal Sahmula an hlauhna te leh thianghlimna kawnga an khawsak phung la mawlmang tak te chu Kristianna chuan a chhun eng ta a. Khandaih (tuna Phullen) in Hripui a paltlang danah hian, natna leh thihna chauh a thleng lova, sakhaw rinna thlenga inthlak danglamna thlengin, tuna Phullen mipuite sakhua Kristianna lo insawhngheh tanna a lo ni ta a ni.

 #Buata Bawihtlung

************

He Endured, Believing Beyond Pain Lies Freedom

That man… he is broken in secret. For over seven months, his days have been consumed by hospitals, endless tests, surgeries, and the exhausting cycle of treatment. Three times they cut open his arm. Three times he woke with the same dream—that this would be the last, that healing was near, that he would finally return to life as before.

He never doubted. Not once. He trusted the doctors, the medicines, the skilled hands that tried to mend his shattered elbow. After each surgery, he gathered himself with courage and hope. “This time I will recover,” he told himself. And he believed it.

The world around him believed too. Family, relatives, even his wife—after so many doctors, after visiting renowned hospitals outside the state, after receiving what seemed like the best care—surely he must be well now? They thought his pain was gone, that he would soon be as strong as before.

But healing is not simple. His arm is still not his. Nights are still broken by pain. What others cannot see is the weight he carries every single day—the stiffness, the limited movement, the frustration of a recovery that refuses to arrive.

Physiotherapy became his battlefield. Every push, every stretch, every grueling exercise was a war he fought alone. He endured because he believed—beyond the pain was freedom. Beyond the pain was movement. Beyond the pain was his arm, whole again.

But reality, after the third surgery—the one he entered with the highest hopes—was still cruel. Progress came, but only like a whisper—small, fragile, incomplete. Yes, there was movement. Yes, some stiffness eased. But it was never enough. His arm remained stubbornly locked, his rotation limited, his strength cut off.

The most painful thing now is not the wound—it is that he cannot use his arm. He cannot work as he once did, and yet he longs to work more than ever. This helplessness crushes him, pressing tears to his eyes, though he hides them from the world.

He does not speak much. He hides his tears. He smiles so others will not worry. But when he is alone, the weight is unbearable. He remembers the man he used to be—the worker, the provider, the one who visited the sick and stood by others. That man feels so far away now.

Now, he sits quietly at home. Days blur into nights, nights into long, sleepless hours. He wants to cry, but he swallows the tears. He wants to work, but his body betrays him. He wants to believe, but hope slips slowly from his hands.

And still, in the deepest corner of his heart, a fragile flame refuses to die. A little hope remains—that one day, somehow, his arm will return to him. That one day, he will rise again and walk out of this prison of pain.

But for now, he waits. Silent. Lonely. Helpless. Crying only in the heart no one sees.

HE WAS NEVER ALONE

Photo: He who he is

A Simple Life Built on Love:

He was a simple man, content with the little he earned through hard work. What mattered most to him was not wealth or status, but his family and the people around him. He loved his wife and children deeply, and he cherished his relatives—both near and far—as well as his friends and neighbours. For him, relationships were treasures greater than money.

He lived with a quiet principle in his heart: “Be good to people for no reason.” Whenever he could, he lent a helping hand, offered kind words, or shared the little he had. Though not a wealthy man, what he lacked in riches, he made up for in sincerity, humility, and love.

Life was not easy, but it was fulfilling. His modest job at a private office provided just enough to cover his family’s daily needs. To support them further, he would take on small side jobs—never complaining, always grateful that he could provide. His greatest joy was seeing his children, one in class 4 and the other in class 2, walking to school with their books in hand, their future slowly being built on his quiet sacrifices.

The Day Everything Changed:

On the evening of February 17, 2025, everything changed. A sudden accident left his left elbow crushed under the wheel of a truck. In an instant, the life he had worked so hard to build was shaken to its core.

He was rushed to the hospital, where doctors confirmed it was a comminuted fracture—his elbow bone shattered into pieces. Surgery was the only option. The first stage was debridement, to clean the wound and save the damaged muscles and skin. Later, a second operation was done—an ORIF surgery—to fix the bone with plates. For weeks, he and his wife stayed in the hospital, clinging to hope.

Yet the results were not what they had prayed for. The wound became infected, pus began to flow, and his arm was immobilized for months. Worse still, when the healing time was over, doctors discovered further complications—mal-united and non-union fractures, improper muscle healing, large scar tissue inside, and fibrosis that stiffened the joint. His arm could not rotate, lift, or stretch properly.

Silent Nights of Pain:

During those nights in the hospital, sleep rarely came. Pain woke him often, and when he did drift off, it never lasted. Many nights he lay awake until dawn, listening to the birds outside the hospital window. He listened quietly, pretending the pain was gone, trying to appear calm when his wife looked at him. Though his body suffered, he did his best to hide it—choosing to carry the pain quietly rather than add to his family’s worries.

His wife became his constant caregiver—feeding him, helping him bathe, even supporting him in the simplest daily tasks. Sometimes she would smile gently and say, “Don’t worry, I am here,” though inside her heart was breaking.

Meanwhile, their children were left in the care of relatives. They tried to be brave, but it was not easy. They still needed guidance with homework, preparation for class tests, and someone to walk them safely to and from school in the heavy traffic. Though relatives cared, it was never the same as having their parents near. One night, his younger child whispered to an aunt, “When will Papa and Mama come back? I miss them.”

The Weight of Struggles:

For the man, the weight of the situation was crushing. Most of his income stopped the moment he was hospitalized, as he could no longer go to work. He had a small life insurance scheme, which helped a little, but it could not cover everything. Medicines, hospital stays, food, travel, and the countless small expenses of long-term care soon emptied his savings. Even after discharge, he required regular medication and follow-ups. There were always new bills waiting.

Sometimes, late at night, he would look at his wife and whisper, “I feel like I’m failing you… failing the children.” She would always answer firmly, “You are not failing us. You are still with us—that’s what matters.”

After months of treatment within the state, the doctors finally admitted the truth: his case was too complicated. If he wanted any real chance of recovery, he would need to go outside the state, to a larger hospital with more advanced care. It was a frightening decision, but he and his wife had no choice. They travelled to Kolkata, leaving their children once again in the hands of relatives.

But the weight was not only financial—it also pressed on his heart and his hopes. The struggles outside the hospital soon became struggles within his soul.

Dreams Put on Hold:

The accident did more than wound his arm—it also wounded his dreams. Everything he had planned for his family was suddenly stopped. He had wanted to work harder, save more, and give his children a better life. But now, those hopes were pushed aside.

Even small joys slipped away. A family picnic they had been waiting for had to be cancelled. His children’s innocent question— “When will we go, Papa?”—remained without an answer. The days that once carried laughter, stories, and simple togetherness were now filled with medicines, hospital visits, and waiting.

His dreams still lived in his heart, but they now rested quietly—like seeds buried in the soil, waiting for light, unsure if they would ever grow again. And then came the hardest truth of all—the answer only another surgery could bring.

A Painful Truth and a Grateful Heart:

In Kolkata, he underwent a third surgery. The surgeon worked skilfully, but later explained with honesty: the damage was too severe. His elbow would never fully return to normal. Yet, with time, therapy, and care, it could still be functional. It was not the perfect outcome they had prayed for, but it was still a chance—a chance to rebuild his life, to hold on to hope.

Though the outcome was not what they had wished for, he remained deeply grateful for the medical teams in every hospital he attended. From the first doctors and nurses who treated his crushed arm to the specialists in Kolkata who gave their very best, each showed kindness and patience. They cared for him not just as a patient, but as a person in pain. That compassion brought him comfort, and he felt blessed to have been in such good hands—even in the midst of hardship.

A Circle of Kindness:

And in the midst of hardship came a light he would never forget. Relatives, both near and far, stood by him in countless ways—visiting the hospital with fruits or essentials, quietly slipping money into his hand, or simply sitting beside him to remind him he was not alone. His boyhood friends contributed generously, proving that true friendship endures. Schoolmates from different years also reached out—some offering financial help, others lifting his spirit with encouraging calls. Neighbours, too, guided his children to school and ensured they were cared for. From near and far, every prayer, act of kindness, and word of support wrapped his family in love and reminded him that compassion is never lost.

Those kind gestures, big and small, became his greatest strength. They brought him light during the darkest nights, hope when despair whispered in his ear, and joy when pain clouded his days. Many times, he whispered to his wife, “If I cannot repay them myself, I trust that God will. For surely, heaven sees what they have done for us.”

The Meaning of a Full Life:

In those moments, he realized something profound. He might not be rich, famous, or powerful. He might never be able to give back in the same measure he received. But his life was full—full of care, full of love, full of togetherness. That, he understood, was worth more than all the wealth in the world.

At last, he returned home. His arm was still weak and stiff, needing the support of a ROM elbow brace, and it would never be the same again. But he was alive, and his children were overjoyed to finally have their parents back. His wife, weary yet faithful, stood by his side as she always had. Financial struggles remained, and the pain had not disappeared—but the family was together again, and that gave them strength and hope.

Never Truly Alone:

His journey had been marked by pain, sacrifice, and hardship. Yet through it all, one truth shone brighter than any despair: he was never truly alone. From the unwavering love of his family, the care of friends who reached out across time and distance, the steadfast support of relatives both near and far, and the kindness of medical teams who gave their very best—countless hearts carried him through the darkest hours.

His arm may never fully heal, but the presence, love, and kindness surrounding him had strengthened his spirit in ways no medicine could. His story is a testament to enduring love, unshaken hope, and the quiet but powerful truth that, even in life’s hardest trials, he was never truly alone.

THANGLAILUNG KHUA

Buata Bawihtlung on 2.7.2019

Thanglailung hi Mizoram hmar lam, Aizawl atanga 120 km vela hla, Phullen bul a awm a ni a. Khaw upa lo tak niin Vanphunga khua Khandaih, a hnu zel a Phullen khua ni ta atanga VC hrang neia indang a ni a, tunah hian In 124 an ni mek a ni.

Thanglailung Khua

Thanglailung lo pian dan:

Kum 1986 khan, khatih laia Mizoram Sorkar hriatpuinain Thanglailungah hian Vawk Farm siam turin Phullen atangin mi an awm tan a, Farm Committee pawh siam nghal a ni a. Phullen atang chuan Thanglailunga insawn hi an pung ta zel a, mumal zawka an awm theih nan kum 1989 khan Village Sub-Committee din a ni ta hial a. Helai hmun hi Phullen kawng atanga Changzawl panna kawng peng zal nuam lai tak a nih avangin Changzawl peng ti ten an sawi mai thin a.

Kum 1989-a Village Sub-Committee din a nih khan Phullen South tih a ni a. Village Sub-Committee chu kum 1990-ah Village puitlingah hlan kai niin, Phullen South (tuna Thanglailung) khua chu a lo piang ta. Tichuan, Phullen VC hnuaia awm tawh loin, kum 1990 khan a vawi khatna atan Phullen South Village Council inthlan chu neih a ni ta a. Hun a lo kal zel a, kum 1998 khan khaw hming Phullen South tih chu Thanglailung tia thlak a ni leh ta a ni.

Khaw hming put chhan:

Thanglailung khaw dai, chhim chhak lam deuhah hian Thanglaia Lung kawh a awm a, he Lung hi, pa chak em em mai Thanglaian Chhirdem Lui atanga a kawh chhuah nia sawi a ni. A awmna hi tlang chung zawl nuam tak a ni a, Chhirdem Lui hi mual mawng thuk taka luang a ni. He hmunah hian pa chak Thanglaian inbuana chotu lo hmuh ngei turin he Lung hi a kawt chhuak niin a chanchin sawi thin a ni. A Lung hi en mai pawhin Lui a lung awm thin ni ngeiin a ngaih theih a, a bul velah hian Lung dang hmuh tur a awm lo a. Hei hi Pi leh pute atangin Thanglaia Lungkawh tih a ni a, hemi hming chawi hian Phullen South khua ni thin kha kum 1998 khan Thanglailung tih a lo ni ta a ni.

Sakhuana lam lo indin dan:

Kum 1986 a Phullen atanga Thanglailunga Vawk vulh tura awmte chu Kristian (Presbyterian) vek an ni a. Thanglailunga an awm tirh hian Phullen atangin la indang lo mahse a hlat avangin inkhawm phak a ni lo a. Tichuan Presbyterian Kohhran chuan kum 1987 khan Preaching Station a nei tan a. Hun a lo kal zel a, kum 1991-ah Preaching Station chu Kohhran puitlingah hlan kai niiin Thanglailung Kohhran chu a lo piang ta a. Kum a lo vei zel a, kohhran dangte pawh lo piangin Salvation Army chu June ni 7, 1997 khan mumal takin a lo ding tan ve ta bawk a. Tichuan Thanglailungah hian Kristian sakhaw betu Kohhran hrang hrangte pawh changtlung takin an ding zui ta zel a ni.

Thalai intel khawm pawl YMA din a ni:

Thanglailungah hian Mizorama pawl lian leh tangkai tak, Mizo thalai rual intel khawm pawl Young Mizo Association (YMA) chu din ve a ni a. A tir chuan Phullen Branch YMA hnuaha a awm a, Thanglailungah awm an tam tak hnu 1988 khan Taitesena Section tiin YMA Phullen Branch hnuaia Section pakhat angin a awm a. Kum 1990 a Thanglailungin VC puitling a neih a, khaw hrang a nih takah khan YMA pawh Phullen Branch atanga indangin Branch puitling Thanglailung a lo ni ta a ni.

Khualzin hiptu Thanglaia Lung kawh:

Thanglailung khaw dai, chhim chhak lam deuhah hian Thanglaia Lungkawh a awm a, he Lung hian chanchin ngaihnawm tak, thawnthu angreng tak a nei a. Hman lai hian pa chak em em mai Thanglaia hi a awm a, a chak zia chu sawi fo a ni a. Chu chu hriain khualkhua atangin pa chak deuh mai chuan rawn panin, inbuanah a rawn cho ta a.

Thanglaia chuan, amah cho a rawn kalte hmuh ngei turin Chhirdem Lui a Lung lian zet mai pahnih chu a chhak mual dung zawlah chuan a kawt chhuak a, chu chu tuna Thanglaia Lungkawh kan tih tak hi a ni a. He Lung hi a lian hle a, Chhungkaw pangngai Chawei dawhkan tiat zet ve ve a ni a, a chhah zawng pawh feet 2 vel a ni bawk a. Ngaihtuah vang vang chuan mi pakhat tan khawih chet rual niin a lang lo a. A kawh chhuahna Chhirdem hi mual mawng hla taka luang a ni a, a Lung hi Lui pawh hi en mai pawhin Lui kam lung a ni tih a rin theih nghal mai a, a bul velah hian Lung dang hmuh tur a awm miah lo.

Mikhual pachak chuan he lung hi a hmuh chuan, Thanglaia chu cho chiah a ngai ta lo niin an sawi. A chanchin hi thawnthu angreng viau mahse, pi leh pute sulhnu danglam tak a ni a, Art & Culture Deptt, Mizoram sorkar pawhin uluk takin a humhalh tlat a. Tualchhung mi leh khual zin tam takin an tlawh fo thin a ni.

A New Born Baby Boy Lucas

Lucas Lalmalsawma

On Monday, May 5, 2025, at exactly 2:05 PM, a healthy baby boy was born at Zoram Medical College (ZMC), Falkawn. His name: Lucas Lalmalsawma.

The Meaning of His Name

The name Lucas means to give light or bring happiness, and Lalmalsawma means King’s or God’s blessings. Together, his name carries a beautiful meaning—Light and Blessings. It was lovingly chosen by his uncle, Joseph Lalchhuanawma (Chhuana), who was just 8 years old at the time.

The Night Before

On the evening of Sunday, May 4, 2025, Lucas’s mother Lallawmzuali (Lawmi) was taken to Aizawl Civil Hospital by her mother-in-law Lalhmangaihi (Ahmai) and two of her husband’s aunts—Mrs. Zoramchhani (Machhani) and Mrs. Lalchungnungi (Achungi)—to check if delivery was near. After the doctor’s check-up, they returned home that same night.

The Day He Arrived

The next morning, May 5, Lawmi was taken to ZMC Falkawn by Ahmai and Machhani. Shortly after being admitted, she gave birth to Lucas Lalmalsawma. He weighed 3.465 kg and had a blood group of B Positive. As per his APGAR score of 9 out of 10, Lucas was born in excellent health.

First Days at Home

Lucas was discharged from ZMC on Wednesday, May 7, 2025. That evening, a family prayer and thanksgiving was held at home, led by his grandfather Lalbuatsaiha (Buata), to thank God for the safe birth of the child.

Baths and Milestones

On May 7, Lucas also had his first bath, lovingly given by his grandaunt Lalramhkimi (Ahlimi), assisted by Ahmai, Machhani, and Manghaki. His second bath was done by Ahmai on Friday, May 9, followed by a third bath, also by Ahmai. On May 14, 2025, at 10:05 PM, Lucas’s navel cord came off naturally—another beautiful sign of his healthy growth. Earlier that same day, his mother Lawmi, along with her sister Hmuaki, took Lucas back to ZMC for a follow-up check-up, as advised by the doctor.

A Joyous Celebration

On Sunday, May 11, 2025, the family held a celebration feast at Tuikhuahtlang, Aizawl, to honor and welcome baby Lucas. The feast was made possible by contributions from relatives including Achungi, Hlutei, Manghaki, and others, and was lovingly prepared by Ahmai. Many members of the extended R&R family who live in Aizawl came together to bless and celebrate Lucas’s arrival.

A Family Surrounded by Love

Lucas’s parents, Zorinhlua (Zova) and Lallawmzuali (Lawmi), belong to the Bawitlung clan. Though they live in Phullen, they came to Tuikhuahtlang, Aizawl, to stay at the home of Lucas’s grandfather Buata for the delivery. Many of Buata’s siblings and relatives live nearby, making it easy for them to visit and bless the new baby. Lucas is deeply loved and cared for by his grandparents, great-grandparents, and extended family—surrounded from the very start with warmth and joy.

A Life Full of Light and Blessings

Since his birth, Lucas Lalmalsawma has received many greetings, blessings, gifts, and well-wishes. He has brought happiness and joy to his entire family.

Conclusion

As his name means Light and Blessings, we pray that Lucas Lalmalsawma will continue to shine brightly and bring happiness to his family. May God’s blessings always be upon him—today, tomorrow, and in the years to come.

ZAN REIA PU NGURA IN KHANDAIH VENGA THIL THLENG KHA!

Zan reia Pu J.Ngurchhawna (Upa) In Khandaih venga thil thleng kha…!

Pastor-in Khandaih vengho chu Lengkhawm tawh lo turin a ti.

Tum khat chu, Pastor Chanchinmawia chu Aizawl-ah a nupui fanaute tlawh tur leh Synod office dawrin Pathianni châmin a zin a. A lo haw ni tak chuan Phullen Middle school zirtirtute chu Headmaster Pu Khuanga in Mualvêngah an thukhawm a. Chutia an thukhawm zo an haw pah chuan Pu Ngura chu, Pastor zin haw chibai turin Pastor Quarters-ah chuan a lêng lut a.

Chutia Pu Ngura lênglût chu Pastor Chanchinmawia chuan zawhna mei nei angreng tak a lo zawt a, “In la lêngkhawm, in la lengkhawm thin a mi?” a lo ti a. Pu Ngura chuan, “Aw, Lengkhawm thin e, zantin kan la lêngkhawm thin” a ti a. Chutah Pastor chuan, “Heng (Lenkhawm) hi ti ti tawh suh u, nangpawhin tih tih pui tawh suh, heng hi kálsual rawng a nih hi. Hetianga ti ti hi an kalsual deuh zêl a, hetiang hi kan hmuh vek tawh a nih hi” a ti a. Pastor chu a fimkhur vâng te pawh a ni anga, Khandaih vêngho lengkhawm thin leh, an hlim lâm leh taksa chêtna an chan dân vêl chu Pastor chuan a la pawm lo hle mai a lo ni a.

LÊNKHAWMNAAH PASTOR A TEL VE
Heng hun lâi hian Khandaih veng (Chawlhhmun telin) chuan Beirual chhunzawmna chu neiin in lamah chuan an lêngkhawm chhunzawm zêl a. Pastor zin haw zan hian Pu Laltana inah an lêngkhawm a. Chutah chuan rin loh deuhin Pastor Chanchinmawia chu a tel ve nawlh mai a, Pu Lalchungnunga chuan a hnung a zui nghe nghe a. Lenkhawmnaah hian Pu Ngura chuan khuang a vua a, Pastor Chanchinmawia chu inti neitu takin a phusa berah atang a. Chutia Pastor meuhin a telpui tâk avang chuan, Khandaih vengho pawh chu an lawmin an thla a muang a, Pastor chu an hlimpui hle a.

Lengkhawm an tan a, Pastor chuan thu a sawi ta a. An beisei loh lam, Harhna an chan chungchang, an hlim lâm te leh taska chêtna te chu, a that lohzia sawiin a khak ta hlawm a. Mahse, tluang tak leh hlim takin lênkhawm chu an nei tluan ta tho va. Inkhawm bân dâwnah chuan, “Naktukah khawiah nge kan lênkhawm leh ang?” tiin an han in râwn a. Pu Chawnghmingthanga chu lo dingin, “Kan inah i lêngkhawm ve ang u” tiin lêngkhawm chu a sâwm a. Pastor Chanchinmawia chuan, “Kei pawh naktûk zânah ka lo kal leh ang” a ti a, tichuan lêngkhawm chu an ṭin ta a.

Chutia Pastor-in Khandaih vêngho Beirual nawnna a telpui thu leh mihlimho a khak thawm te chu a tuk chhunah a darh nghal vat a, veng danga mihlimhote pawh chuan an lo hre vat a. Zana an lenkhawm leh hunah pawh Pastor chuan tel leh ngei a tum thu an hriat phei chuan, zan leh a lênkhawmnaah chuan Pastor chuan engtin emaw tak a tih leh ngei an ring a. Taksa chetna nena Lengkhawm chu a khak leh ang em, engtin nge a khak ang, tih hriat châkin vêngthar lama mihlimhote chuan Khandaih veng lenkhawmnaa tel ve chu an châk a, tel ve ngei tum pawh an awm hlawm a ni awm e.

PU CHAWNGHMINGTHANGA INA LENGKHAWM-AH
INCHAPCHAR

Pu Chawnghmingthanga sawm ang chuan, Beirual nawnna lêngkhawm chu Lungpuichawlhhmuna a inah chuan an nei ta a. Thlarau lamah an hlim a, lênkhawm nuam an ti bawk a, in khat tlat chuan an kal a. Pastor Chanchinmawia pawh chu, a sawi lâwk ang ngeiin lenkhawmnaah chuan a tel ve leh a, Upa Ralthuama leh Pu Lalchungnunga te chuan a hnung an zui bawk a.

Lengkhawm hi an thahnem hle mai a, In chu a chim palh mai an hlauthawng ru deuh nghe nghe a, in neitu leh mi thenkhat phei chu in chhûngah pawh awm tha ngam lovin pawn lamah an chhuak then nghe nghe a. Lêngkhawm an tan dawn ta, Pastor Chanchinmawia chu alo ding a, Upa Ralthuama hnenah chuan “Khai le, nang han hruai rawh le” a ti a. Tichuan Upa Rala chuan lêngkhawm chu a hruai ta a, Pu Ngura chu khuangpu a ni a. Hruaitu Upa Râla chu a tawngtai zawh chuan, “Khai le, mahni ha hawlh zawngte sawiin hlate thlang ila, i zâi zêl ang u le” a ti a.

Chutia a tih zawh chuan, khuangpu Pu Ngura chu a lo ding a, “Thisen hlu Thisen hlu’ tih hla hi kan thlang ang e. He hla hi Harhna hmanrua a ni a, keini pawhin kan la hlimpui khawp mai” a ti a. Chu veleh Pastor Chanchinmawia chu a lo ding ta phat mai a, “Chairman-in chutiang chuan tih tur a ti a mi?” a rawn ti a, Pu Ngura chuan, “Ti e, ‘Hla pawh thlan theih a ni a, rilrua awm te pawh a sawi theih ang’ a ti a lawm” a lo ti lêt a. Pastor Chanchinmawia chuan, Upa Râla lam hawi pahin, “Chutichuan i ti maw Râla?” a va ti leh a, Upa Râla chuan, “Ti e, duh duhin hla thlan theih ka ti a nih kha” a lo ti lêt ve leh bawk a.

Chutiang chuan, hla thlang tura Pu Ngura a din lai mekin Pastor Chanchinmawia chu lo dingin, an in hnial a ni ta deuh der mai a, an inhnialna chuan Upa Râla pawh a kangkai titih ta bawk a. Rin loh tak mai a Kohhran hruaitu leh mi puitling tak takte pathum chutia an han inhnial ta mai chu mipui an phâwk nasa mai a, an in sual mai dawnin an hria a, nuho phei chu an ṭi dâk hlawm mai a.

Chutia an thu a inhmuh loh lai chuan, Pastor chuan, “Thu ka sawi dâwn” a ti a, Hla thlang tura ding mek Pu Ngura chuan, “Ka sawi dâwn a lawm” a ti ve leh bawk a. Thenkhat chuan an insual ngei dawn niin an ngai a, nuho hlau chu an tlân chhuak ta ur ur a, tlân chhuak lo engemaw zât an la awm bawk a. Chutihlai tak chuan Pu Zoramhmangaiha (Pu Chhana) chu lo ding ve lehin, “Keiman thu ka’n sawi ang e” a ti a. Pu Ngura chuan, “Ka ding hmasa, ka sawi dawn” tiin a tang ve tlat bawk a. Chutianga an inkhak buai vêl avang chuan lêngkhawm pawh chu an phekbuai ta a ni deuh ber a.

A tawpah, Pu Ngura chuan thu chu a sawi ta a, “Hei, Synod-in Harhna a dil a, Kohhran mipuite pawh Harhna dilin kan tawngtai a, tunah Harhna chu a lo thleng ta a, mahse keini chu vauna leh erna lam hlir mai Kohhran atang pawhin kan dawng a. Hengte hi min rawn tihdaihsak turah kan lo ngai a, kan lêngkhawmahte min rawn telpui kan lo beisei thin teh lul nen, Pastor ber pawh ilo tel ngai chuang silo va, kan lo nghahhlelh teh lul che nen. Hei, Kohhran dang atang tein an lo kal thin a, chutiangho lah chu an pawla min lak tum hrim hrim an ni a, Thlarau lama tawnhriat ngah tak takte pawh an ni nghe nge a. Chutiang taka min rawn sawmtute pawh chu kan hnar zêla, Synod atangin tu emaw lo kal se tiin kan tawngtai a, kan lo dil ve ngar ngar a. Tunah an rawn tirh ber nang (Pastor) lah chu, kan zingah pawh i lo thlengthla ngai mang si lo va” a ti ta a.

A thinrim a âng phiar phiar dawn emaw an tih nâk laiin, dam dup maia chutianga Pu Ngura’n thu a han sawi tâkah chuan, mipui chu an hrilh a hai zawk lehling hlê nghe nghe a. Chumi hnuah Pu Chhana chuan thu a sawi ve leh a, a sawi zawhah Pastor Chanchinmawia chu lo dingin thu a sawi ve leh nghal bawk a. Pastor Chanchinmawia chuan, “Harhna reng reng hi ka lo hmu hnem tawh a, chuvang chuan, hetiang Harhna in tih hi kalsualna, thiangzau lo luhna a ni. Hêng hi Pathian thu hrula kal chi a ni a, chuvang chuan heng in chan Harhna in tih hi a dik lo” a ti ve leh ta. Pastor chu an en thap a, tumah chuan an chhâng lo va. Thu a sawi zawh chuan hla an la a, an zâi a, lengkhawm chu an chhunzawm leh ta a.

LÊNGKHAWM AN BANG THEI LO:
Lêngkhawm chu, a tir lamah an buai deuh phat avangin an chhuak darh then naa, a awm tlangte chu an zai tui leh hle a. Zanlai an thleng ta mai a, bân dawn hnaiah chuan hla pakhat an sa leh a, chumi hnuah hun tawp nan an tawngtai rual a. An tawngtai zo, chhuah an han tum chu, kawngkâah tak chuan Pi Thangmawii leh Tv. Laltlina te chuan, anmahni inhnung chhawn ve vea dingin an kut chu an luchungah an insuih a, chhuahna tur tak dâl chuan an ding a. Mihlim ten an sawifiah danin, kawngka chu an kalh a lo ni a, hetiang hi engemaw tih tur tih hmaih an neih chânga thlarau hriattirna hmanga an tih thin dan a lo ni awm e.

Chutia chhuahna dâla an ding an hmuh chuan, lêngkhawmho chuan chhuah a la rem rih lovah an ngai hlawm a. Pastor Chanchinmawia ngaihdan chu a ni lo nge ni, chhuah luih tum niawm takin anmahni lam chu a pan ta thung thung a. Chu veleh Pu Ngura chuan, “Khaih khaih Pu Mawi, khatin ti teh suh, kha mi i sut luih vaih chuan, kan tlaivâr leh ngei ang, hei tûnah pawh dar 12 a pêl tawh a ni a. Hetiang a nih hi chuan, tih tur eng emaw la tih loh kan nei a lo ni thin a. Chuvangin hla kan sa leh anga, kan tawngtaiho leh ang a, chutah chuan Pathianin tha a tih chuan anmahni kha arawn phelh mai ang. Chumi a nih loh chuan, tu emaw a tawngtai angai thin a ni” a ti a.

Chu ve leh Pastor Chanchinmawia chuan, “E, Harhna chanchin hre lo min ti maw? Ka inah hian an back chhuak a, an back lût zung zung asin” a ti a, a ding ul mai si a, a sut luih mai an hlau a, su lui lo se an ti hle a. Upa Râla chuan, “E, ni lo ve, i han ngaichâng leh phawt ang u aw. Khai le, hla i han sa leh phawt mai ang u hmiang” a ti a.

Chutia lêngkhawm hruaitu berin a tih tâkah chuan, tihluih vak ngaihna a awm bik lo va. Hla chu an sa leh a, chumi hnuah an tawngtai ho leh a. Chutia an zai leh hnu chuan Kawngka dâla dingte pawh chu, an lo inphelh ta hlauh mai a, lêngkhawm pawh chu an bâng ve thei ta a ni.

Chutiang chuan, an buai dawn emaw an tih chângte chuan, Pathian awmpuina an chang a, tute pawh chu Pathianin hmanruaah a hmang mai thin. Upa Ralthuama ngei pawh chu, Harhna an dawn tantirh a, hlim lâm leh taksa chêtna te pawm thei chiah lo tu a ngaih, lâmho pawh Biak In atanga chhuahtirtu a nih laiin, hemi zân Lengkhawmah hi chuan hrethiam taka awmin, mihlimho leh taksa chetna changte zaingai tak chuan a awm a, Pathianin a awmpui tih loh theih a ni lo a, a mak angreng hle a ni.

ZAN REIAH PASTOR CHANCHINMAWIA PU NGURA INAH A KAL:

Khandaih vengho, Pastor Chanchinmawia hova Pu Chawnghmingthanga ina an lêngkhawm kha, boruak danglam tak karah tui takin an zaikhawma, zanlai pelhah an bâng ta kha a ni a. An haw darh a an mut fel vek tawh hnu, zing lam dar 2:00 a.m. velah chuan Pu Ngura te Kawngka chu tuin emaw a rawn kick ri ta karh karh mai a. Pu Ngura chuan, “Tunge ni?” a va ti a, chu veleh pawn lam atang chuan, “Hawng phawt mai la a ni mai” an lo ti a. Pu Ngura’n Kawngka a va hawn chuan Pastor Chanchinmawia leh Pu M.S. Dawngliana (Lalnovi pa) leh Pu B. Ngurchhawna (Zaii pa) te chu kawngka bulah chuan an lo ding ran mai a. Kawr pawh ha mumal lo Pu Chhawna (Zaii pa) chuan a puanven sawk (dawm) pahin, “Hei, Pastor-in min rawn hruai a nih hi” a ti a, tichuan Pu Ngurate inchhûngah chuan an lût ta a.

Pastor Chanchinmawia chuan, chutia zan rei hnua Pu Ngura ina kal a duh chhan, a thil tawn leh a chunga thil lo thlengte chu a sawi ta a. Pu Chawnghmingthanga ina an lêngkhawm bâng, ina a haw kha, mu turin khumah chuan a tlu zâl a. Chu veleh chuan kaitho tu awm ang mai hian a tho zawk mai a, a rilruah fiah takin “Ngurchhawna hnenah ngaihdam dil rawh” tih chu a lo lang a. A rilru te te chuan, lênkhawmnaah an in khak deuh kha a ni a, chutia tlâwm zâwk chan chang ang maia ngaihdam han dil leh si chu a hreh em em a, mahse a rilruah ngaihdam dil rawh tih chu a lo lang leh thin a.

Tichuan, kawr a ha a, chutih lâi mêk pawh chuan a rilruah chuan, “A ni” tih chu a lo lang leh ta a. Tichuan, Bible (Thuthlung thar bu) a la a, varandaah chuan a va ding chhuak a, a hawi vang vang a “E, a ni” tih bawk chu a rilruah chuan fiah takin a lo lang leh a. Chutia a inngaihtuah mek lai chuan, “Biak Inah kal rawh” tih chu a lo lang leh ta. Tichuan Pengthuamthum atang chuan Biak Inah chuan a phei ta a. Khuangpu thutna hmaah chuan a thingthi a, ring takin a tawngtai a, Biak In chu Haleluiah tih leh Amen tih ri chuan a khâwk rum rum mai a.

Chutianga a tawngtai zawh chuan, zân chu a rei hle tawh a. Tichuan, a rilrua lo thleng chu pawmin, Pu Ngura hnena ngaihdam dil tur chuan Khandaih veng lam chu a pan ta a. Pu MS Dawngliana leh Pu B. Ngurchhawna te chu a sawm hmasa a, tichuan zan lai pelh, zingam dar 2:00 a.m. velah Pu Ngura in chu thlengin, kawngka chu kick ta an nih thu chu a sawi ta a. Midang chuan mak ti angreng tak chungin ngawi rengin an lo ngaithla dauh dauh a.

A thil tawnte chu Pastor Chanchinmawia chuan a sawi zêl a. A hma lawka Aizawla a kal pawh khân a inkhawm thei tlat lo va, engemaw turtu awm ang hian a awm a, zanah a mu tha thei bawk si lo, Chawlhniah pawh a inkhawm loh bâkah, office-ah hlawh laa a kal pawhin, haw thuai thuai turin engemaw tak chuan a rilruah a tur tlat reng mai a. A thil tawn chu engnge tih a hriat thiam bawk si loh avangin a buai hle mai tih thute a sawi a. A sawi zel a. Aizawl atanga a zin haw tlaia a quarters-a Pu Ngura a lên luh tum a, “Engah nge in lênkhawm in lênkhawm” a lo tih te pawh chu, a rilru tak taka ti pawh ni lovin, ti ve mai mai a ni tih thu te chu mittui tla zawih zawih chuan a sawi ta a.

Tichuan an inkawm zêl a. Lungchhe tak si hlim tak siin an inkawm a, Petromax chu an chhi êng a, Pu Chanchinmawia chuan “Hla ka thlang dawn e” a ti a. Khuang an la a, tichuan zanlai pelh fê tawhah chuan Pu Ngura te nupa leh a inleng patling pathum te chu an zai ta a. Pi Kimi chuan hla châng a sawi a, tun hmaa hlim lâmte sawisel thin, lâm ngai lem lo, ding chunga zai pawh a, ding deuh ngar chunga zai thin Pastor Chanchinmawia pawh chu a lo dingchhuak a, hnuk ulh teuhin a zâi a, a bân a phar du mai a, midang rilru pawh a hnehin an zai tui hle a.

Pu Chhawna leh Pu Dawnga te pawh chu tui em emin an zâi a, an lâm vir zak zak a. A chang leh ring tak takin Haleluiah leh Amen chu an pe a, an aw rawl a rin bakah zan reh a ni bawk nen kawmthlang ruam chu a khawk rum rum mai a. An zai zo a, Pastor Chanchinmawia chuan, “Ka lo ti dik lo a ni, ka lo thiam lo a ni” tiin a rilrua a dawn ang chuan thupha chawiin ngaihdam a dil ta a, Pathian awmpuina an changa, rilru inpawhtlang takin an awm a.

Pastor hi mihring ve tho a ni a, hetianga thupha han chawi hi mihring tak chuan thil awl a ni hauh lo vang. Mahse, pa rorum tak pawh mittui tla zawih zawiha siam theitu Thlarau thianghlim chuan a awmpui a ni ngei ang, hmaichhanah ngei thupha a chawi ta a. Chutianga rin loh tak maia Pastor meuhin a lo tih dik tawk loh avanga thupha a chawi avang chuan, an inpawhna pawh chu a thûk zualin an hlim tlâng hle a. Pastor chuan “Pathianni chawhnuah Hmunthar (Phullen Vengthar) Biak Inah thu ka sawi dawn a sin” tiin Pu Ngura te thianho chu tawiawm turin a sawm zui ta nghe nghe a.

Tichuan Pathianni chawhnua a thusawi ngaithla tur chuan Pu Dawnga te Pu Ngura te, Pu Chhawna teho chuan Pastor Chanchinmawia chu an tawiawm ta a. Hmunthar lama inkhawmnaah chuan Pastor chuan a Testimony chu a sawi leh ta a, Kohhran pawh an hlim hle a. Mahse, Pu Ngura ina a sawi ang diak diak chuan sawi vek lovin, ngaihdam dil lai tak te chu a sawifiah ta chiah lova. Inkhawm banah Pu Dawnga (Lalnovi pa) chuan, “Hmân zana i sawi ang ngei khan sawi la tha tur a nia” a ti a. Pastor Chanchinmawia chuan, “A, thil zawng zawng hi sawi vek a tul ber lem lo a nia” a ti a, Pu Dawnga te pawh chuan “A ni tak a lawm” an ti a, hlim takin Khandaih veng lam pan chuan an haw ta a.

Chutiang chuan kan Pastor hmingthang tak Pastor Chanchinmawia chu Pathianah a inhmuchhuak thar leh a, Khandaih veng paho te nen Pu Ngura Inah Pathian pawlna dawngin mittui tla zawih zawihin Pathian Thlarau thianghlim chuan a khawih a ni. Thupha chawi tura Pastor inphahhniam theihna hi a ropui tak zet a, Khandaih veng paho Pu Ngura te pawh selna leh hmaichhana khak hial an tawk chungin zaidawh takin an awm thei a, Pathianin a awmpui tih hai rual a ni lo.

Pu Ngura Ina thil thleng hian inremna leh inpawhna thuk zawk a thlen a. Khandaih vengho Hlimna leh taksa chetna chan, Kohhran mi thenkhatin an pawm loh avanga an inkar zau tur pawh a ziaawm ta a. Harhna leh taksa chetna nena lengkhawm tluk tluk thin, mi thenkhatin Harhna dik lo nia an ngaih leh an kalsual zui mai an hlauh hial Khandaih vengho pawh, kalsual leh Kohhran atanga pengbo awm miah lovin, a hnu zelah pawh Kohhranah hlim takin a lailum luahtu leh Kohhran tana mi tangkai tak an ni zui ta zel hlawm a ni.

Source – Khandaih Veng Titi – 1980 hnunlam (by Buata Bawihtlung)